Szuwajew zastępuje Poliwanowa

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 29 marca 1916 roku zmianę na stanowisku rosyjskiego ministra wojny. Generała Aleksieja Poliwanowa zastąpił generał Dmitrij Szuwajew, dotychczasowy główny intendent polowy armii. Sama decyzja zapadła kilka dni wcześniej. Car Mikołaj II napisał list do Poliwanowa w Kwaterze Głównej w Mohylewie 13 marca według kalendarza juliańskiego, czyli 26 marca według kalendarza gregoriańskiego. Ukazy o zwolnieniu ministra i nominacji następcy car podpisał 15 (28) marca, a petersburskie i moskiewskie gazety ogłosiły je 17 (30) marca. Data z chronologii mieści się więc między podpisaniem ukazów a ich publikacją.

List cara

Poliwanow kierował ministerstwem od czerwca 1915 roku, kiedy zastąpił Władimira Suchomlinowa. Pakiet z listem cara otworzył w Piotrogrodzie 14 (27) marca. Według jego wspomnień Mikołaj II pisał, że „z żalem” doszedł do wniosku, że musi się z nim rozstać. W czasie wielkiej wojny minister wojny jest w rzeczywistości głównym szefem zaopatrzenia armii i musi kierować także pracą komitetów wojenno-przemysłowych. Ich działalność, pisał car, „nie budzi jego zaufania”, a kierowanie nimi przez Poliwanowa jest „niedostatecznie władcze”. Car dziękował ministrowi za dziewięć miesięcy pracy i wyrażał nadzieję, że będzie dalej służył krajowi jako członek Rady Państwa. Następnego dnia cofnął jednak zapowiedziane wcześniej oficjalne podziękowanie za służbę. Opublikowany ukaz mówił, zgodnie ze zwyczajem, o zwolnieniu „na własną prośbę”.

Prawdziwe powody były polityczne. Komitety wojenno-przemysłowe, które skupiały przemysłowców i działaczy społecznych, prowadził przywódca październikowców Aleksandr Guczkow, znienawidzony na dworze i od lat zaprzyjaźniony z Poliwanowem. Minister współpracował z Dumą i ze społecznymi organizacjami, a latem 1915 roku sprzeciwiał się objęciu naczelnego dowództwa przez cara. Cesarzowa Aleksandra Fiodorowna, która nienawidziła Guczkowa za ataki na Grigorija Rasputina, od dawna uważała ministra za człowieka opozycji. Według rosyjskich historyków o jego usunięcie zabiegali u niej także prawicowi politycy. W dniu, w którym Poliwanow otworzył list, premier Boris Stürmer skarżył się carowi, że Poliwanow wbrew jego prośbie pozwolił Specjalnej Naradzie Obrony Państwa dyskutować o robotniczych płacach i ujawnić spór z rządem. Na tym raporcie car dopisał, że generał jest już zwolniony.

Nowy minister

O wyborze następcy car napisał żonie już 10 (23) marca. Szuwajew był według niego człowiekiem, któremu mógł „całkowicie ufać”. Kilka dni później dodał, że nowy minister jest uczciwy, absolutnie lojalny, „wcale nie boi się Dumy” i zna wszystkie słabości komitetów. Szuwajew miał 61 lat. Urodził się w 1854 roku w Ufie, ukończył Nikołajewską Akademię Sztabu Generalnego i przez wiele lat wykładał w szkołach wojskowych. Od 1909 roku kierował Głównym Zarządem Intendentury, odpowiedzialnym za żywność, umundurowanie i wyposażenie armii. W grudniu 1915 roku został głównym intendentem polowym przy Kwaterze Głównej. Od razu mianowano go ministrem, a nie, jak zwykle, tylko „kierującym ministerstwem” na okres próby.

Dymisja zbiegła się z niepowodzeniem ofensywy nad jeziorem Narocz, która znów pokazała słabości rosyjskiego zaopatrzenia. W tych samych dniach car postanowił też powierzyć dowództwo Frontu Południowo-Zachodniego Aleksiejowi Brusiłowowi zamiast Nikołaja Iwanowa.

Reakcje

Według wspomnień Poliwanowa szef Głównego Zarządu Artylerii generał Aleksiej Manikowski, skłócony z ministrem, na wieść o jego odejściu trzykrotnie się przeżegnał. Liberalna prasa żegnała go życzliwie i sugerowała, że za dymisją stoją „wrogie wpływy”, a ambasador Japonii przyszedł osobiście wyrazić żal. Brytyjski attaché wojskowy Alfred Knox nazwał później odejście Poliwanowa katastrofą, a jego samego najzdolniejszym organizatorem wojskowym w Rosji. Za jego rządów przemysł zbrojeniowy zaczął wyraźnie zwiększać produkcję karabinów, dział i amunicji, choć zasługę tę dzielił z wieloma ludźmi.

Szuwajew pozostał ministrem do stycznia 1917 roku. Poliwanow po rewolucji współpracował z bolszewikami, a w 1920 roku zmarł na tyfus w Rydze, gdzie był ekspertem wojskowym delegacji sowieckiej w rokowaniach pokojowych z Polską.