Pawieł Milukow

Pawieł Nikołajewicz Milukow był najwybitniejszym rosyjskim liberałem swojej epoki: historykiem, publicystą i wieloletnim przywódcą kadetów, czyli Partii Konstytucyjno-Demokratycznej. W czasie wojny był rzecznikiem walki do zwycięstwa u boku sojuszników i rosyjskiego panowania nad Konstantynopolem i cieśninami, za co przezywano go „Milukowem-Dardanelskim”. W 1915 roku stanął na czele opozycyjnego Bloku Postępowego w Dumie, a w listopadzie 1916 roku wygłosił mowę „głupota czy zdrada?”, która stała się jednym ze zwiastunów upadku caratu. Po rewolucji lutowej został ministrem spraw zagranicznych, ale jego obietnica dochowania wojennych zobowiązań wywołała pierwszy kryzys nowej władzy i po dwóch miesiącach musiał odejść. Resztę życia spędził na emigracji.

Przed wojną

Urodził się 27 stycznia 1859 roku (15 stycznia według kalendarza juliańskiego) w Moskwie, w rodzinie architekta i wykładowcy Moskiewskiej Szkoły Malarstwa, Rzeźby i Architektury. Studiował historię i filologię na Uniwersytecie Moskiewskim u Wasilija Klucziewskiego i Pawła Winogradowa. Jego praca o gospodarce państwowej Rosji w czasach reform Piotra Wielkiego i trzytomowe „Szkice z historii kultury rosyjskiej” przyniosły mu sławę jednego z czołowych historyków rosyjskich. W 1895 roku za poglądy polityczne odebrano mu prawo wykładania i zesłano go do Riazania. Potem wykładał w Sofii, prowadził badania archeologiczne w Macedonii i odbywał cykle wykładów w Stanach Zjednoczonych. Kilka razy trafiał do więzienia, a z Piotrem Struwe współtworzył wydawane w Stuttgarcie liberalne pismo „Oswobożdienije”.

W czasie rewolucji 1905 roku był jednym z założycieli partii kadetów, a od 1907 roku przewodniczył jej komitetowi centralnemu. Faktycznie kierował też partyjnym dziennikiem „Riecz”. Od 1907 roku zasiadał w trzeciej i czwartej Dumie Państwowej jako poseł Petersburga i przewodniczący frakcji kadeckiej, która nazywała się „opozycją Jego Królewskiej Mości”, a nie opozycją wobec niego. Uchodził za najlepszego w Dumie znawcę polityki zagranicznej, zwłaszcza bałkańskiej. W 1913 roku zasiadał w międzynarodowej komisji amerykańskiej Fundacji Carnegie, która badała zbrodnie popełnione w czasie wojen bałkańskich. Był przenikliwym analitykiem, ale też człowiekiem doktrynerskim i zarozumiałym. Współpracownicy przyznawali, że w partii nikt nie odważał się z nim dyskutować.

Lojalna opozycja

W lipcu 1914 roku Milukow przestrzegał przed angażowaniem się Rosji w obronę Serbii. Gdy jednak wybuchła wojna, na nadzwyczajnej sesji Dumy 8 sierpnia (26 lipca według kalendarza juliańskiego) ogłosił w imieniu kadetów, że na czas wojny wstrzymują walkę z rządem i stają za obroną kraju. Wojnę uważał za szansę: Rosja miała w niej zdobyć Konstantynopol i cieśniny, a słowiańskie narody Austro-Węgier wyzwolenie. Te cele głosił otwarcie, gdy ministrowie wypowiadali się jeszcze ostrożnie. Jego młodszy syn Siergiej, student, który zgłosił się do wojska, poległ latem 1915 roku na froncie.

Klęski 1915 roku i ujawniony brak amunicji zmieniły nastroje. Po dymisji ministra wojny Suchomlinowa Milukow wysunął hasło „rządu zaufania społecznego”, czyli gabinetu, który cieszyłby się poparciem Dumy, choć niekoniecznie byłby przed nią odpowiedzialny. W sierpniu 1915 roku był jednym z głównych twórców Bloku Postępowego, koalicji liberałów i umiarkowanych konserwatystów, która skupiała większość Dumy i Rady Państwa. Car odpowiedział objęciem naczelnego dowództwa, które oddało władzę w stolicy w ręce carycy Aleksandry Fiodorowny, a kilka dni później odroczeniem Dumy. Milukow starał się utrzymać jedność bloku i trzymać go w granicach legalnej opozycji. Wiosną 1916 roku wyjechał z delegacją Dumy do Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch. Latem wygłaszał wykłady w Cambridge, gdzie otrzymał doktorat honorowy, i spotkał się z Tomášem Masarykiem. W czasie podróży zbierał też za granicą pogłoski o rzekomych zabiegach rosyjskiego dworu o odrębny pokój.

„Głupota czy zdrada?”

Jesienią 1916 roku nastroje w kraju się radykalizowały, a część Bloku Postępowego żądała ataku na cały system. Milukow, krytykowany przez kadetów z prowincji za ostrożność, wybrał drogę pośrednią: uderzyć w premiera Borisa Stürmera. 14 listopada (1 listopada według kalendarza juliańskiego), na otwarciu nowej sesji, wyliczył z trybuny Dumy porażki i nadużycia rządu, od sprawy Suchomlinowa po uwolnienie z aresztu sekretarza premiera, i po każdym zarzucie pytał: „Co to jest: głupota czy zdrada?”. Z ław odpowiadano mu raz tak, raz tak. Wymienił też Rasputina i „partię dworską”, a zdanie o zwycięstwie partii skupionej wokół młodej carycy zacytował po niemiecku z wiedeńskiej gazety, by przewodniczący obradom nie odebrał mu głosu. Zapowiedział, że opozycja będzie walczyć z rządem wszystkimi legalnymi środkami, dopóki ten nie odejdzie.

Cenzura zakazała druku mowy, ale jej odpisy, często uzupełnione o zarzuty, których nie wypowiedział, krążyły po całym kraju i na froncie. Dziesięć dni później car zdymisjonował Stürmera. Sam Milukow przyznał we wspomnieniach, że słuchacze odpowiadali „zdrada” także tam, gdzie on sam nie był pewien. Historycy oceniają tę mowę jako punkt zwrotny: po raz pierwszy z trybuny parlamentu oskarżono najwyższe kręgi władzy o zdradę, a za takie oskarżenie nie poniesiono żadnych konsekwencji.

Minister spraw zagranicznych

Gdy w marcu 1917 roku zbuntował się garnizon Piotrogrodu, Milukow wszedł do Komitetu Tymczasowego Dumy i prowadził rokowania z Radą Piotrogrodzką o utworzenie nowego rządu. 15 marca ogłosił skład Rządu Tymczasowego z księciem Gieorgijem Lwowem na czele, a sam objął sprawy zagraniczne. Chciał zachować monarchię konstytucyjną z małoletnim Aleksym na tronie i wielkim księciem Michałem jako regentem, a następnego dnia razem z Aleksandrem Guczkowem jako jedyny namawiał Michała do przyjęcia korony. Pozostał w mniejszości.

Jako minister zapewnił sojuszników, że Rosja dochowa zobowiązań i będzie walczyć do zwycięstwa, i przyjął uznanie nowego rządu przez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Francję i Włochy. Przedstawił też rządowi projekt odezwy do Polaków, ogłoszonej 30 marca, w której Rosja uznała prawo narodu polskiego do niepodległego państwa, związanego z nią wolnym sojuszem wojskowym. Jednocześnie nie krył, że chce wykonania układów zawartych przez carat, z obietnicą Konstantynopola włącznie. Rada Piotrogrodzka, która domagała się pokoju bez aneksji, wymusiła na rządzie deklarację z 9 kwietnia, sformułowaną celowo niejasno. Gdy zażądano przekazania jej sojusznikom, Milukow dołączył 1 maja własną notę z zapewnieniem, że naród rosyjski chce doprowadzić wojnę do zdecydowanego zwycięstwa. Ogłoszenie noty wywołało kryzys kwietniowy: żołnierze z hasłem „Precz z Milukowem” otoczyli siedzibę rządu, a na Newskim Prospekcie padły strzały. Koledzy z rządu nie bronili go. Guczkow podał się do dymisji, a 15 maja odszedł też Milukow, który odmówił przejścia do ministerstwa oświaty. Kilka dni później powstał pierwszy rząd koalicyjny z udziałem socjalistów.

Po odejściu z rządu

Milukow pozostał przywódcą kadetów i rzecznikiem przywrócenia dyscypliny w armii. Na Naradzie Państwowej w Moskwie w sierpniu 1917 roku popierał program generała Ławra Korniłowa, a w czasie puczu Korniłowa proponował premierowi Kiereńskiemu mediację i oddanie władzy generałowi Michaiłowi Aleksiejewowi. Po przewrocie bolszewickim został wybrany do Konstytuanty, ale wyjechał nad Don, gdzie współtworzył zaplecze polityczne białej Armii Ochotniczej. W maju 1918 roku w Kijowie, zajętym przez Niemców, podjął rozmowy z niemieckim dowództwem o wspólnej walce z bolszewikami. Dla większości kadetów było to zaprzeczeniem wszystkiego, czego bronił w czasie wojny. Milukow złożył przewodnictwo w partii, a później uznał ten krok za błąd.

Pod koniec 1918 roku wyjechał na Zachód, by zabiegać o pomoc dla białych. Osiadł w Paryżu, gdzie od 1921 do 1940 roku wydawał dziennik „Posledniije Nowosti”, najbardziej poczytną gazetę rosyjskiej emigracji. W marcu 1922 roku w Berlinie, w czasie jego odczytu, monarchiści próbowali go zastrzelić, a od kuli zginął zasłaniający go przyjaciel Władimir Nabokow, ojciec pisarza. Napisał „Historię drugiej rewolucji rosyjskiej” i wspomnienia. W latach trzydziestych przekonywał, że w razie wojny emigracja powinna stanąć po stronie ojczyzny, a w czasie II wojny światowej cieszył się ze zwycięstwa Armii Czerwonej pod Stalingradem. Zmarł 31 marca 1943 roku w Aix-les-Bains we Francji.

Ocena

Dla zwolenników Milukow był uosobieniem rosyjskiego liberalizmu i parlamentaryzmu, człowiekiem wielkiej wiedzy i odwagi, który w 1916 roku powiedział głośno to, co myślała większość kraju. Krytycy, także z jego własnego obozu, zarzucali mu doktrynerstwo i oderwanie od rzeczywistości. Mowa z listopada 1916 roku, oparta w części na niesprawdzonych pogłoskach, podkopała autorytet monarchii, ale też rozbudziła nastroje, nad którymi liberałowie nie umieli potem zapanować. Jako minister uparcie trzymał się celów wojny, w tym Konstantynopola, w chwili gdy żołnierze i robotnicy chcieli przede wszystkim pokoju. Wielu historyków, jak Richard Pipes czy Orlando Figes, uważa, że ten brak wyczucia nastrojów osłabił Rząd Tymczasowy od pierwszych tygodni. Amerykańska badaczka Melissa Stockdale, autorka jego biografii, podkreśla z kolei, że Milukow konsekwentnie bronił zasady, iż Rosja musi dochować słowa danego sojusznikom, a jego klęska była też klęską rosyjskiego liberalizmu w zderzeniu z wojną i rewolucją.