Michaił Aleksiejew

Generał Michaił Aleksiejew był najważniejszym sztabowcem armii rosyjskiej w tej wojnie. W 1914 roku jako szef sztabu Frontu Południowo-Zachodniego współtworzył zwycięstwo w Galicji, w 1915 roku wyprowadził armie z Królestwa Polskiego, a od września 1915 roku jako szef sztabu cara Mikołaja II faktycznie kierował wszystkimi operacjami Rosji. W marcu 1917 roku jego telegramy do dowódców frontów przesądziły o abdykacji cesarza. Po przewrocie bolszewickim stworzył zaczątek białej Armii Ochotniczej. Syn żołnierza, który dosłużył się stopnia oficerskiego, skromny i niezwykle pracowity, był jednym z nielicznych generałów rosyjskich, którzy doszli na szczyt bez koneksji na dworze.

Przed wojną

Urodził się 15 listopada 1857 roku (3 listopada według kalendarza juliańskiego) w Wiaźmie w guberni smoleńskiej. Jego ojciec, weteran obrony Sewastopola, zaczynał służbę jako szeregowiec. Michaił wstąpił do wojska jako ochotnik, a w 1876 roku ukończył moskiewską szkołę junkrów. W wojnie z Turcją w latach 1877–1878 był ordynansem generała Michaiła Skobielewa i został ranny pod Plewną. W 1890 roku jako najlepszy na roku ukończył Nikołajewską Akademię Sztabu Generalnego, w której później wykładał historię rosyjskiej sztuki wojennej.

W czasie wojny rosyjsko-japońskiej był generałem kwatermistrzem 3 Armii Mandżurskiej. Po wojnie pracował w Sztabie Generalnym nad planami wojny z Austro-Węgrami, a od 1908 roku był szefem sztabu Kijowskiego Okręgu Wojskowego, którym dowodził generał Nikołaj Iwanow. Od 1912 roku dowodził XIII Korpusem w Smoleńsku. Uchodził za świetnego teoretyka i organizatora, który wszystko robił sam i niechętnie dzielił się pracą z podwładnymi.

Galicja i wielki odwrót

Po wybuchu wojny Aleksiejew został szefem sztabu Frontu Południowo-Zachodniego Iwanowa. Rosyjski plan, który sam współtworzył, zakładał okrążenie armii austro-węgierskich w Galicji. Po porażkach na północy, pod Kraśnikiem i Komarowem, wojska frontu wygrały bitwę galicyjską i na początku września zajęły Lwów. Aleksiejew dostał za to Order Świętego Jerzego IV klasy i awans na generała piechoty. Wielu współczesnych, jak późniejszy generał Anton Denikin, uważało go za rzeczywistego autora galicyjskich zwycięstw. Zimą razem z Iwanowem przekonywał Stawkę, że droga do zwycięstwa prowadzi przez Karpaty na Węgry, co zaprowadziło Rosjan do krwawej zimowej bitwy w Karpatach.

W marcu 1915 roku objął dowództwo Frontu Północno-Zachodniego, największego zgrupowania armii rosyjskiej, które broniło Królestwa Polskiego. Gdy po przełamaniu pod Gorlicami Niemcy i Austriacy wyparli Rosjan z Galicji, w czerwcu dostał jeszcze część wojsk Iwanowa. W lipcu państwa centralne uderzyły na wysunięty „polski worek” jednocześnie z południa, pod Krasnymstawem, i z północy, nad Narwią. 19 lipca na naradzie w Siedlcach wielki książę Mikołaj Mikołajewicz zgodził się, by Aleksiejew wycofał armie znad Wisły. Odwrót przebiegał etapami i choć Rosjanie oddali Warszawę, ponieśli ogromne straty i utracili twierdze Kowno i Nowogieorgijewsk, Niemcom nie udało się okrążyć głównych sił. Za to właśnie Aleksiejewa ceniono najbardziej. W sierpniu jego front podzielono na dwa, a sam Aleksiejew zachował dowództwo Frontu Zachodniego.

Szef sztabu cara

Gdy 5 września 1915 roku Mikołaj II sam objął naczelne dowództwo, Aleksiejew został jego szefem sztabu. Car nie miał doświadczenia w dowodzeniu i co rano wysłuchiwał raportu, zwykle zatwierdzając propozycje generała. W praktyce Aleksiejew był naczelnym wodzem. Już w pierwszych tygodniach musiał ratować sytuację pod Wilnem, gdzie niemiecka kawaleria przedarła się na tyły Frontu Zachodniego. Rosjanie oddali miasto, ale zamknęli wyrwę, a jesienią front się ustabilizował. Zimą poparł plan generała Nikołaja Judenicza, który na Kaukazie zdobył Erzurum.

W 1916 roku Rosja dotrzymywała zobowiązań wobec sojuszników, ale płaciła za to wysoką cenę. Marcowa ofensywa nad jeziorem Narocz, podjęta, by odciążyć Francuzów pod Verdun, załamała się w błocie i ogniu niemieckiej artylerii. Na naradzie w kwietniu Aleksiejew powierzył główne uderzenie letnie Frontowi Zachodniemu generała Aleksieja Ewerta, a Frontowi Południowo-Zachodniemu tylko pomocnicze. Generał Aleksiej Brusiłow przełamał jednak front austriacki, a Ewert ruszył z opóźnieniem i pod Baranowiczami poniósł porażkę. Aleksiejew przerzucał odwody na południe, ale ofensywa Brusiłowa wygasła jesienią w bagnach nad Stochodem. Długo wolał Rumunię neutralną niż sojuszniczą, a gdy w sierpniu przystąpiła do wojny i szybko poniosła klęskę, Rosja musiała bronić nowego, długiego frontu. Zgodził się też na wysłanie rosyjskich brygad do Francji i do Salonik.

Aleksiejew był monarchistą, ale coraz bardziej niepokoił go stan zaplecza. Proponował carowi powołanie jednego ministra, który pokierowałby całą gospodarką wojenną, i wyprowadzenie z Piotrogrodu zapasowych pułków, ale car te pomysły odrzucił. Nie ukrywał niechęci do Grigorija Rasputina. Cesarzowa Aleksandra Fiodorowna mu nie ufała, zwłaszcza gdy w Piotrogrodzie zaczęły krążyć odpisy listów, które przysyłał mu przywódca październikowców Aleksandr Guczkow. Historycy do dziś spierają się, czy jesienią 1916 roku generał wiedział o spiskach przeciw carowi i czy brał je pod uwagę. Pewne jest, że w listopadzie ciężko zachorował na nerki i wyjechał na leczenie na Krym. Zastępował go generał Wasilij Gurko. Do Kwatery Głównej w Mohylewie wrócił na początku marca 1917 roku, kilka dni przed rewolucją.

Abdykacja i rok 1917

Gdy 12 marca w Piotrogrodzie zbuntował się garnizon, Aleksiejew najpierw wykonywał rozkazy cara i przygotował wysłanie wojsk z frontu. Szybko jednak uznał, że tylko porozumienie z Dumą uratuje armię przed rozkładem. Przygotował projekt manifestu o rządzie odpowiedzialnym przed Dumą, a gdy przewodniczący Dumy Michaił Rodzianko uznał to za spóźnione, rozesłał 15 marca dowódcom frontów zapytanie o zdanie w sprawie abdykacji, formułując je tak, że sugerowało odpowiedź. Wszyscy opowiedzieli się za odejściem cara, który tego samego dnia abdykował. Według wspomnień generała Aleksandra Łukomskiego Aleksiejew powiedział mu później, że nigdy sobie nie wybaczy, iż uwierzył w szczerość niektórych ludzi i rozesłał ten telegram.

Rząd Tymczasowy dopiero 15 kwietnia mianował go naczelnym wodzem. Aleksiejew próbował ratować dyscyplinę, sprzeciwiał się komitetom żołnierskim, które w armii upowszechnił rozkaz nr 1 Rady Piotrogrodzkiej, ale armia rozpadała się coraz szybciej. 4 czerwca minister wojny Aleksander Kiereński doprowadził do zastąpienia go Brusiłowem. We wrześniu, po puczu generała Ławra Korniłowa, przyjął na prośbę Kiereńskiego stanowisko szefa sztabu, by likwidacja buntu przebiegła możliwie łagodnie dla jego uczestników. 14 września aresztował w Mohylewie Korniłowa i jego oficerów, a kilkanaście dni później podał się do dymisji.

Armia Ochotnicza

Po przewrocie bolszewickim Aleksiejew w przebraniu opuścił Piotrogród i w połowie listopada dotarł do Nowoczerkaska, stolicy Kozaków dońskich. Ataman Aleksiej Kaledin przyjął go chłodno, ale pozwolił werbować ochotników. Z kilkuset oficerów, kadetów i studentów powstała tzw. organizacja Aleksiejewa, a po przybyciu Korniłowa na przełomie 1917 i 1918 roku Armia Ochotnicza. Dowództwo wojskowe objął Korniłow, a Aleksiejew zajmował się polityką, finansami i kontaktami z aliantami. Obaj generałowie nie darzyli się sympatią.

Po samobójstwie Kaledina ochotnicy w nocy z 22 na 23 lutego 1918 roku opuścili Rostów i ruszyli na Kubań. Ciężko chory Aleksiejew odbył ten „marsz lodowy” w powozie. Po śmierci Korniłowa w kwietniu dowództwo wojskowe objął Denikin, a Aleksiejew pozostał formalnie najwyższym zwierzchnikiem armii. Zmarł 8 października 1918 roku w Jekaterynodarze, dzisiejszym Krasnodarze. Źródła różnie podają bezpośrednią przyczynę śmierci, mowa jest o niewydolności serca i zapaleniu płuc u człowieka od lat ciężko chorego na nerki. W 1920 roku, przed nadejściem bolszewików, rodzina przeniosła jego szczątki do Belgradu.

Ocena

Aleksiejew uchodzi za najzdolniejszego sztabowca armii carskiej. Zwolennicy podkreślają, że w 1915 roku uratował armię przed okrążeniem w Polsce, a w latach 1915–1916 odbudował ją po klęskach i koordynował działania frontów lepiej niż Stawka wielkiego księcia. Wskazują też, że był sumienny, bezinteresowny i lojalny wobec sojuszników.

Krytycy zwracają uwagę, że nie umiał narzucić woli dowódcom frontów. W 1916 roku pozwolił Ewertowi zwlekać, a Brusiłowowi rozpraszać siły, i nie zdołał wykorzystać jedynego wielkiego sukcesu rosyjskiej armii. Gubił się też w drobiazgach, które mógł powierzyć sztabowi. Najbardziej sporna pozostaje jego rola w marcu 1917 roku. Część autorów, zwłaszcza z kręgów rosyjskich monarchistów, widziała w nim uczestnika spisku przeciw carowi. Większość badaczy uważa jednak, że nie należał do żadnego sprzysiężenia, a za abdykacją opowiedział się, bo wierzył zapewnieniom Rodzianki, że tylko ona pozwoli dalej prowadzić wojnę. Rozkład armii, który nastąpił po upadku monarchii, pokazał, że się mylił, a jego późniejsza walka z bolszewikami była także próbą naprawienia tego błędu.