Niemcy zajmują Białystok

26 sierpnia 1915 roku niemiecki komunikat wojenny donosił, że na północnym odcinku frontu wschodniego trwają walki o odcinek rzeki Brzozówki, a „nasze czołówki dotarły do Białegostoku”. Rosjanie opuścili Białystok bez walki. Według austriackiej historii oficjalnej wieczorem tego dnia niemiecka 8 Armia generała Friedricha von Scholtza stała już na linii od Białegostoku do Suchowoli. Dla miasta, które od 1807 roku należało do Rosji, a od 1842 roku do guberni grodzieńskiej, zaczęła się trwająca ponad trzy lata okupacja niemiecka. W polskich i rosyjskich opracowaniach często pojawia się data 13 sierpnia. Jest to ten sam dzień według kalendarza juliańskiego, którego używano wtedy w Rosji.

Droga na Białystok

Białystok był ważnym węzłem na kolei warszawsko-petersburskiej, skąd odchodziły tory do Brześcia, Grodna i Prus Wschodnich. Od zachodu i północy osłaniały go Narew i bagna Biebrzy z twierdzą Osowiec. W drugiej połowie sierpnia ta osłona się rozpadła. 22 sierpnia Rosjanie opuścili Osowiec, a armie Scholtza i generała Maxa von Gallwitza przeszły Narew. 25 sierpnia niemiecki komunikat meldował, że 8 Armia zajęła Knyszyn i sforsowała Narew na południe od Tykocina, a armia Gallwitza wywalczyła przeprawę na drodze z Sokół do Białegostoku. Tego samego dnia generał Michaił Aleksiejew nakazał cofnąć zagrożone okrążeniem skrzydła swoich armii na linię Białystok–Bielsk, a w nocy na 26 sierpnia państwa centralne weszły do Brześcia Litewskiego. Białystok znalazł się na pierwszej linii i Rosjanie go porzucili. Część źródeł przypisuje zajęcie miasta oddziałom 12 Armii Gallwitza, której prawe skrzydło nacierało na południe od niego.

Ewakuacja i zniszczenia

Miasto, w którym przed wojną mieszkało kilkadziesiąt tysięcy ludzi, w większości Żydów, było jednym z największych ośrodków przemysłu włókienniczego w Imperium Rosyjskim. Wojna dotknęła je wcześniej niż wiele innych miejsc. 20 kwietnia 1915 roku niemieckie samoloty zbombardowały Białystok, zabijając 13 osób. Gdy latem front zaczął się zbliżać, rosyjskie władze przystąpiły do ewakuacji. Z fabryk wywożono na wschód maszyny, surowce i gotowe towary, a to, czego nie dało się zabrać, wysadzano lub palono. Rosjanie zniszczyli wieże ciśnień, część elektrowni, urządzenia kolejowe i wiadukt nad torami. Białystok na długie lata przestał być miastem przemysłowym. Razem z wojskiem i urzędnikami wyjechała większość prawosławnych mieszkańców, wystraszonych oficjalną propagandą o okrucieństwach Niemców. Była to część wielkiej fali bieżeństwa, która ogarnęła w 1915 roku zachodnie gubernie Rosji.

Polska gazeta białostocka wspominała po latach, że wojska carskie odeszły „paląc i rabując mienie nieszczęsnych obywateli Białegostoku i okolic”. Wiadomość o odejściu Rosjan szybko obiegła miasto. Polskie relacje opisują ten poranek jako pierwszy od ponad stu lat, w którym w Białymstoku nie było żadnej obcej władzy: Rosjan już nie było, a Niemców jeszcze nie. Wielu mieszkańców przyjęło nadejście Niemców z ulgą, licząc, że będzie to lżejsze niż ostatnie tygodnie rosyjskich rządów.

Pod okupacją

Nadzieje szybko się rozwiały. Białystok trafił pod niemiecki zarząd wojskowy na terenach dawnych guberni zachodnich, kierowany przez dowództwo frontu wschodniego Hindenburga i Ludendorffa. Okupacja przyniosła rekwizycje, pracę przymusową i wywóz resztek maszyn do Niemiec. Niemcy zamienili część cerkwi na lazarety i świątynie dla własnego garnizonu, a w pałacu Branickich urządzili szpital. Front tymczasem szedł dalej na wschód, ku Grodnu i Wilnu. Niemieckie wojska opuściły Białystok dopiero 19 lutego 1919 roku, kiedy do miasta wkroczyły oddziały Wojska Polskiego.