Grey składa zapewnienia Supilowi

30 sierpnia 1915 roku brytyjski minister spraw zagranicznych Edward Grey przyjął w Londynie chorwackiego polityka Frana Supila, wiceprzewodniczącego Komitetu Jugosłowiańskiego. Według brytyjskiej chronologii wojny Grey oświadczył mu, że jeśli Serbia się zgodzi, sojusznicy mogą zagwarantować ostateczną wolność i prawo do samostanowienia Bośni, Hercegowiny, południowej Dalmacji, Slawonii i Chorwacji. Datę rozmowy potwierdzają depesze serbskiego posła w Londynie, Mateji Boškovicia, zbadane przez historyka Dragana Bakicia. W późniejszym memorandum Foreign Office z 1916 roku to samo oświadczenie datowane jest na 1 września, być może dlatego, że wtedy przekazano je na piśmie.

Chorwat z Cavtatu

Supilo pochodził z Cavtatu pod Dubrownikiem. Przed wojną był jednym z przywódców koalicji chorwacko-serbskiej, która rządziła w Chorwacji i Slawonii. Po zamachu w Sarajewie uciekł do Włoch, a wraz z Ante Trumbiciem i rzeźbiarzem Ivanem Meštroviciem stworzył Komitet Jugosłowiański, który od maja 1915 roku działał w Londynie. Emigranci z Austro-Węgier chcieli zjednoczenia wszystkich Serbów, Chorwatów i Słoweńców we wspólnym państwie. Supilo był zwolennikiem federacji równoprawnych krajów i nie ufał serbskiemu premierowi Nikoli Pašiciowi, którego podejrzewał o dążenie do wielkiej Serbii. Rosyjski minister spraw zagranicznych Siergiej Sazonow mówił mu wprost, że Rosja popiera wielką Serbię, a nie państwo jugosłowiańskie.

Lato przyniosło Supilowi same złe wiadomości. Wiosną mocarstwa obiecały Włochom w tajnym traktacie londyńskim Istrię i dużą część Dalmacji, zamieszkanej przez Chorwatów. 15 sierpnia Ententa, zabiegająca o Bułgarię, przedstawiła Serbii listę nabytków w zamian za ustępstwa w Macedonii: Bośnię i Hercegowinę, Srem, Baczkę i część wybrzeża Dalmacji, a może także Slawonię. O losie samej Chorwacji z Rijeką miał rozstrzygnąć traktat pokojowy. Supilo obawiał się, że jego kraj zostanie podzielony między Włochy, Serbię i Węgry. Nie chciał, by ziemie południowosłowiańskie w monarchii habsburskiej rozdawano jako rekompensatę dla Serbii, bez pytania ich mieszkańców o zdanie.

Samostanowienie zamiast rekompensaty

Supilo zabiegał więc w Londynie, by o przyszłości tych ziem zdecydowała ich ludność. Grey nie był tej myśli przeciwny. Już 16 sierpnia polecił swojemu posłowi w Niszu uspokajać rozgoryczonego Pašicia, że sprawa Chorwacji pozostaje otwarta. Zapewnienie złożone Supilowi szło dalej. Nie obiecywało tych ziem Serbii, lecz prawo wyboru samym zainteresowanym. Uzależniało je jednak od zgody Serbii, a więc w praktyce od przyjęcia przez nią żądań sojuszników w sprawie Macedonii. Było też tylko ustnym oświadczeniem ministra, a nie zobowiązaniem wszystkich mocarstw. Włochy, które sprzeciwiały się nawet wzmiance o Slawonii w nocie dla Serbii, nie brały w nim udziału.

Dla Supila był to sukces. Według późniejszej oceny Foreign Office oświadczenie Greya było znacznie bliższe jugosłowiańskim ideałom niż wcześniejsza obietnica dla Serbii, która zapewniała jej po wojnie Bośnię i Hercegowinę oraz szeroki dostęp do Adriatyku. W poselstwie serbskim przyjęto je z niepokojem. Bošković, któremu Supilo opowiedział o rozmowie, zwrócił uwagę Pašicia na zainteresowanie Greya Chorwacją i Slawonią. Podejrzewał, że za sprawą kryje się pomysł niepodległej Chorwacji, i radził, by Serbia żądała Slawonii bezwarunkowo, bez żadnego głosowania.

Co dalej

1 września Serbia odpowiedziała sojusznikom. Godziła się na ustępstwa w Macedonii, ale żądała między innymi przyłączenia Chorwacji i zachodniego Banatu oraz prawa Słoweńców do decydowania o zjednoczeniu z Serbią. Kilka tygodni później Bułgaria przystąpiła do wojny po stronie państw centralnych, a Serbia została pokonana i zajęta, więc rokowania straciły znaczenie. Spór Supila z Pašiciem o kształt przyszłego państwa trwał. W czerwcu 1916 roku Supilo wystąpił z Komitetu Jugosłowiańskiego. Zmarł w Londynie 25 września 1917 roku.