Niemcy zdobywają Brześć Litewski

25 sierpnia 1915 roku wojska grupy armii feldmarszałka Augusta von Mackensena przełamały pierścień fortów Brześcia Litewskiego, największej rosyjskiej twierdzy nad Bugiem. W nocy Rosjanie, którzy i tak przygotowywali się do odejścia, opuścili twierdzę, wysadzając umocnienia i podpalając miasto. Rano 26 sierpnia zwycięzcy weszli do cytadeli. Tego dnia niemiecki komunikat wojenny ogłosił krótko: „Twierdza Brześć Litewski padła”. Choć brytyjska chronologia przypisuje jej zdobycie Niemcom, decydującą rolę odegrali w tym szturmie Austro-Węgrzy.

Twierdza, której nie broniono

Twierdza Brzeska powstała w latach 30. i 40. XIX wieku z rozkazu cara Mikołaja I, u ujścia Muchawca do Bugu. Pod koniec stulecia otoczono ją pierścieniem fortów, a tuż przed wojną zaczęto budować drugi, dalszy pierścień, którego nie zdążono ukończyć. Twierdza była też węzłem, w którym zbiegały się linie kolejowe łączące front z głębią Rosji. Jeszcze na początku lipca rosyjskie dowództwo zakładało, że cofnie się na linię Kowno–Grodno–Brześć i tam się zatrzyma.

Lato przekreśliło te plany. Po zajęciu Warszawy i Iwangrodu armie państw centralnych podeszły pod Brześć od zachodu, od północy i od południa, a niemiecka Armia Bugu generała Alexandra von Linsingena przeszła rzekę pod Włodawą i obchodziła twierdzę od wschodu. Rosjanie oddali już wcześniej część ciężkich dział twierdzy armiom polowym. Gdy w ciągu kilku dni padło Kowno, a Nowogieorgijewsk skapitulował z kilkudziesięciotysięczną załogą, w rosyjskim dowództwie przeważyło przekonanie, że nie wolno ryzykować kolejnego okrążenia. Według rosyjskich opracowań około 20 sierpnia zapadła decyzja o ewakuacji twierdzy, a z miasta wywieziono urzędy, zapasy i znaczną część mieszkańców. Austriacka historia oficjalna podaje, że ostateczny rozkaz naczelnego dowódcy Frontu Północno-Zachodniego, generała Michaiła Aleksiejewa, wydany 25 sierpnia, nakazywał 3 Armii cofnąć lewe skrzydło, co oznaczało porzucenie twierdzy. Niemcy i Austriacy znali ten zamiar z przechwyconych depesz radiowych.

Szturm

Główny ciężar natarcia od południowego zachodu spoczywał na austro-węgierskim VI Korpusie feldmarszałka-porucznika Arthura Arza von Straussenburga, późniejszego szefa sztabu generalnego armii austro-węgierskiej. 24 sierpnia węgierska 39 Dywizja Piechoty Honwedu zdobyła okopy pod Dobrynką i Rosjanie w nocy oddali pozycje wysunięte. 25 sierpnia od rana trwał ostrzał ciężkiej artylerii. W twierdzy i w mieście szalały pożary, a okolicą wstrząsały wybuchy, ale obsada fortów wciąż stawiała zacięty opór. Austro-Węgrzy przedzierali się przez zasieki między wybuchającymi minami, ponosząc dotkliwe straty. Pod wieczór honwedzi wdarli się do fortu pod Kobylanami, a 12 Dywizja Piechoty, złożona z pułków z zachodniej Galicji, Śląska i północnych Moraw, zdobyła sąsiedni fort na południe od Koroszczyna. Jednocześnie od północnego zachodu atakował niemiecki XXII Korpus Rezerwowy generała Eugena von Falkenhayna, brata szefa niemieckiego sztabu generalnego.

Gdy zewnętrzny pierścień został przełamany, okazało się, że forty wewnętrzne są już wysadzone i puste. Około trzeciej w nocy 26 sierpnia austro-węgierskie bataliony doszły do cytadeli i do płonącego mostu na Bugu. Według austriackiej historii oficjalnej do cytadeli i do miasta pierwszy wszedł VI Korpus, a niemiecka 43 Dywizja Rezerwowa dołączyła do niego. Niemiecki komunikat przypisywał natomiast wtargnięcie do rdzenia twierdzy brandenburskiemu XXII Korpusowi Rezerwowemu, a austro-węgierski donosił, że to Niemcy obsadzili rano cytadelę przy moście kolejowym. Obie strony zgodnie podawały, że po przełamaniu fortów Rosjanie sami oddali twierdzę.

Spalone miasto

Rosjanie, wycofując się, wysadzili forty, prochownie i mosty oraz podpalili koszary i magazyny. Ogień ogarnął także miasto. Według różnych szacunków spłonęło od 70 do 80 procent jego zabudowy. Austriacy zapisali jednak, że mimo zniszczeń udało się przejąć ogromne zapasy żywności i amunicji. Główne siły rosyjskiej 3 Armii uszły na wschód, w stronę Kobrynia i Prużan, a zwycięzcy ruszyli za nimi skrajem bagien Polesia.

Zdobycie Brześcia zamknęło najważniejszy etap letniej ofensywy państw centralnych. Linia twierdz, na której Rosjanie mieli się zatrzymać, przestała istnieć, a front przesuwał się dalej na wschód, ku Polesiu i Wilnu. Eugen von Falkenhayn dostał za walki swojego korpusu order Pour le Mérite. W zrujnowanej twierdzy Niemcy urządzili później kwaterę naczelnego dowództwa na wschodzie i właśnie tam 3 marca 1918 roku podpisano z bolszewicką Rosją traktat brzeski.