Brześć w I wojnie światowej

Brześć Litewski, miasto nad Bugiem w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, był na początku wojny największą rosyjską twierdzą na tej rzece i ważnym węzłem kolejowym. W sierpniu 1915 roku, w czasie wielkiego odwrotu, Rosjanie oddali go po krótkim szturmie, wysadzając forty i paląc miasto. W zrujnowanej cytadeli Niemcy urządzili kwaterę swojego dowództwa na wschodzie, a pod koniec 1917 roku przyjęli w niej delegację bolszewików. Tu podpisano rozejm, który zakończył walki na froncie wschodnim, i pokój z 3 marca 1918 roku, znany odtąd jako traktat brzeski.

Upadek twierdzy (1915)

Twierdzę wzniesiono w XIX wieku u ujścia Muchawca do Bugu i otoczono pierścieniem fortów. Drugiego, dalszego pierścienia nie zdążono przed wojną ukończyć. Latem 1915 roku rosyjskie dowództwo liczyło jeszcze, że armia zatrzyma się na linii Kowno–Grodno–Brześć. Gdy jednak padły Warszawa, Kowno i Nowogieorgijewsk, uznano, że nie wolno ryzykować kolejnego okrążenia. Według rosyjskich opracowań około 20 sierpnia zapadła decyzja o ewakuacji, a z miasta wywieziono urzędy, zapasy i dużą część mieszkańców.

25 sierpnia wojska grupy armii Augusta von Mackensena przełamały pierścień fortów. Główny ciężar szturmu spoczywał na austro-węgierskim VI Korpusie. W nocy 3 Armia rosyjska odeszła na wschód, a rano 26 sierpnia zwycięzcy weszli do cytadeli. Wycofujący się Rosjanie wysadzili forty, prochownie i mosty, a pożar strawił według różnych szacunków od 70 do 80 procent zabudowy. Upadek Brześcia przekreślił rosyjską linię twierdz. W tych samych dniach rosyjska kwatera główna przeniosła się z Baranowicz do Mohylewa.

Kwatera dowództwa na wschodzie (1916–1917)

Od jesieni 1915 roku sztab niemieckiego dowództwa na wschodzie, czyli Ober Ostu, urzędował w Kownie. Pod koniec lipca 1916 roku, gdy dowództwo Paula von Hindenburga objęło także część frontu austro-węgierskiego, jego kwaterę przeniesiono do twierdzy w Brześciu. Tu 28 sierpnia dosięgło go wezwanie cesarza, po którym on i Ludendorff objęli naczelne dowództwo całej armii. Ich miejsce zajął książę Leopold Bawarski, a szefem jego sztabu został Max Hoffmann. Z Brześcia kierowali odtąd frontem od Bałtyku po Karpaty.

Rozejm i rokowania (1917–1918)

Gdy rząd Lenina zażądał rozejmu, rozmowy wyznaczono w kwaterze Leopolda Bawarskiego. 3 grudnia 1917 roku delegacja Adolfa Ioffego zasiadła tu do rokowań z wojskowymi państw centralnych pod przewodnictwem Hoffmanna, a 15 grudnia podpisano rozejm na froncie od Bałtyku po Morze Czarne. Według historyczki Susanne Schattenberg gospodarze podejmowali Rosjan ostrygami i pieczoną gęsią, a Lew Trocki chciał przenieść rozmowy do Sztokholmu, gdzie Niemcy mieliby mniej władzy, a świat mógłby się przyglądać.

22 grudnia otwarto w Brześciu konferencję pokojową z udziałem ministrów spraw zagranicznych. W styczniu delegację radziecką przejął Trocki, który zamienił obrady w pojedynek słowny z Richardem von Kühlmannem. 9 lutego w cytadeli podpisano pokój z Ukraińską Republiką Ludową, który obiecywał Ukrainie Chełmszczyznę. Dzień później Trocki ogłosił formułę „ani wojna, ani pokój” i jeszcze tej nocy wyjechał z Brześcia.

Odpowiedzią była niemiecka operacja Faustschlag. 28 lutego delegacja Grigorija Sokolnikowa przyjechała do Brześcia tylko po to, by podpisać warunki bez dyskusji. 3 marca 1918 roku w Białym Pałacu twierdzy Rosja Radziecka zawarła pokój z Niemcami, Austro-Węgrami, Bułgarią i Turcją. Traktat brzeski odbierał jej Polskę, Litwę i Kurlandię. Historycy nazywają go pokojem dyktowanym.

Po wojnie

Traktat przetrwał niespełna dziewięć miesięcy: 13 listopada 1918 roku władze radzieckie uznały go za nieważny. Niemieckie garnizony wycofywały się ze wschodu powoli, a w lutym 1919 roku na mocy umowy zawartej w Białymstoku luzowały je polskie oddziały. Według IPN 9 lutego weszły one do Brześcia, a wkrótce polskie i radzieckie wojska stanęły naprzeciw siebie. Miasto, zniszczone w czasie wojny w 70 procentach, trzeba było odbudowywać. W 1923 roku otrzymało nazwę Brześć nad Bugiem.