Kurlandia w I wojnie światowej

Kurlandia, kraina między Bałtykiem, Zatoką Ryską a Dźwiną, była w 1914 roku gubernią Imperium Rosyjskiego. Większość jej mieszkańców stanowili Łotysze, a ziemiańską i mieszczańską elitę od wieków tworzyli Niemcy bałtyccy. W 1915 roku niemal całą krainę zajęła armia niemiecka, a front na ponad dwa lata stanął na Dźwinie. Pod okupacją Kurlandia stała się częścią wojskowego państwa Ober Ostu, a w 1918 roku Niemcy chcieli z niej zrobić księstwo związane z Rzeszą. Wojna skończyła się jednak powstaniem niepodległej Łotwy.

Porty na granicy (1914–1915)

Główny port Kurlandii, Lipawa (po niemiecku Libau), leżał zaledwie kilkadziesiąt kilometrów od granicy z Prusami Wschodnimi. Rosjanie od dawna uważali go za niemożliwy do utrzymania. 2 sierpnia 1914 roku ostrzelały go niemieckie krążowniki, oddając pierwsze strzały wojny na Bałtyku. Rosjanie, którzy już wcześniej przenieśli flotę dalej na północ, sami wysadzili wtedy składy amunicji i węgla. W listopadzie Niemcy ponownie ostrzelali Lipawę i zatopili stare statki w wejściach do portu.

Wiosną 1915 roku, gdy w Galicji szykowano uderzenie pod Gorlicami, Niemcy przeprowadzili na Litwie i w Kurlandii wypad pozorujący. Nie doszli do Mitawy, stolicy gubernii, ale 7 maja zajęli Lipawę, z której Rosjanie wycofali się, wysadzając forty i magazyny. Port stał się wysuniętą bazą niemieckiej floty na wschodnim Bałtyku. Szukając winnych porażek, rosyjskie dowództwo nakazało w maju masowe wysiedlenie Żydów z guberni kowieńskiej i kurlandzkiej.

Lato 1915: front na Dźwinie

14 lipca 1915 roku niemiecka Armia Niemna generała Ottona von Below sforsowała Windawę i w bitwie pod Szawlami zajęła zachodnią Kurlandię z całym wybrzeżem od Lipawy po Windawę. 1 sierpnia Niemcy weszli do Mitawy, a w sierpniu ich flota próbowała wedrzeć się do Zatoki Ryskiej. We wrześniu Armia Niemna wyszła nad Dźwinę, ale nie zdobyła Dźwińska ani Rygi. Rosjanie utrzymali na lewym brzegu rzeki przyczółek osłaniający Rygę, a front ustalił się na dwa lata.

Przed wojną w Kurlandii mieszkało około 800 tysięcy ludzi. Ponad pół miliona uciekło przed frontem lub zostało ewakuowanych w głąb Rosji, w ramach wielkiego bieżeństwa 1915 roku. Według niemieckiego spisu z jesieni w kraju zostało około 245 tysięcy mieszkańców. W lipcu 1915 roku car zgodził się na utworzenie łotewskich batalionów strzeleckich. Pierwsze z nich składały się niemal wyłącznie z ochotników, a ich komitet organizacyjny od początku głosił hasło wyzwolenia Kurlandii spod władzy Niemców.

Pod władzą Ober Ostu (1915–1917)

Okupowaną Kurlandią rządziło niemieckie wojsko. Erich Ludendorff przekształcił zarządy armii w stałe władze okupacyjne, a Kurlandia stała się jednym z trzech wielkich okręgów Ober Ostu, obok Litwy i obszaru białostocko-grodzieńskiego. Według historyka Kai-Achima Klarego wojskowi marzyli o kolonii osadniczej, a kraje bałtyckie miały zostać związane z Rzeszą unią personalną z cesarzem. Przymusowa praca i rekwizycje niszczyły miejscową gospodarkę. Swoich partnerów okupanci widzieli w Niemcach bałtyckich: we wrześniu 1917 roku zgromadzenie zwołane do zamku w Mitawie przyjęło projekt ustroju kraju.

Wzdłuż Dźwiny trwała tymczasem wojna pozycyjna. Na morzu Rosjanie stawiali miny u wybrzeży Kurlandii. Na jednej z takich zagród w grudniu 1915 roku pod Windawą zatonął krążownik Bremen. W styczniu 1917 roku rosyjska 12 Armia, w której walczyli strzelcy łotewscy, próbowała z przyczółka pod Rygą uderzyć na Mitawę, ale bez większych zdobyczy. We wrześniu 1917 roku Niemcy sforsowali Dźwinę i zajęli Rygę, a w październiku w operacji Albion zdobyli wyspy u wejścia do Zatoki Ryskiej.

Księstwo na papierze (1918)

W rokowaniach w Brześciu Niemcy przekonywali, że Kurlandia sama oddzieliła się od Rosji, a w traktacie brzeskim Rosja wyrzekła się nad nią zwierzchnictwa. 8 marca 1918 roku Rada Krajowa, zdominowana przez Niemców bałtyckich, proklamowała w Mitawie odrodzenie Księstwa Kurlandii i Semigalii i ofiarowała koronę Wilhelmowi II. 15 marca cesarz uznał księstwo za „wolne i samodzielne państwo”, ściśle związane z Rzeszą gospodarczo i wojskowo, ale korony nie przyjął.

Łotewscy działacze narodowi, którzy w styczniu opowiedzieli się za niepodległą Łotwą z Kurlandią, potępili te marionetkowe instytucje. Księstwo nigdy naprawdę nie zadziałało. 5 listopada 1918 roku Niemcy bałtyccy proklamowali w Rydze Zjednoczone Księstwo Bałtyckie, ale po klęsce Niemiec, 18 listopada, ogłoszono niepodległość Łotwy. 7 grudnia niemieckie władze wojskowe przekazały władzę łotewskiemu rządowi tymczasowemu.