Bitwa pod Dźwińskiem

Bitwa pod Dźwińskiem była najdłuższą z jesiennych walk, którymi zakończył się wielki odwrót armii rosyjskiej w 1915 roku. Niemiecka Armia Niemna generała Ottona von Below miała wyjść nad Dźwinę, osłonić od północy natarcie na Wilno i zdobyć Dźwińsk, ważny węzeł kolejowy i bazę rosyjskiej armii. Przez wrzesień jej wojska zepchnęły rosyjską 5 Armię generała Pawła Plehwego z dalekiego przedpola miasta na umocnione przedmoście wśród jezior. W październiku Niemcy zdobyli zrujnowaną Iłuksztę, ale Dźwińska nie wzięli. Na początku listopada walki zamarły, a front zatrzymał się kilkanaście kilometrów przed miastem, gdzie miał stać aż do 1918 roku.

Nazwa i daty

Miasto, które Polacy znali jako Dyneburg, a Łotysze nazywają Daugavpils, w 1893 roku otrzymało urzędową rosyjską nazwę Dwinsk. Polskie źródła z czasów wojny pisały o nim jako o Dźwińsku i tej nazwy używamy w tytule.

Na tej stronie przyjmujemy daty 9 września – 1 listopada 1915 roku. 9 września Armia Niemna ruszyła na Dźwińsk razem z natarciem 10 Armii na Wilno. Pod tą datą początek bitwy notuje brytyjska chronologia wojny. Zakończenie trudniej uchwycić, bo natarcie nie urwało się jednego dnia, tylko stopniowo wygasało. Niemiecki oficjalny wykaz bitew, na którym opierają się historie dywizji, nazywa te walki „bitwą przed Dźwińskiem” (Schlacht vor Dünaburg). Dla części dywizji kończy ją 30 września, po czym wymienia walki między jeziorami Dryświaty i Medum (1–31 października), a dla innych liczy ją do 1 listopada. Od listopada wykaz notuje już tylko walki pozycyjne przed Dźwińskiem. Datę 1 listopada jako koniec bitwy podaje też część kalendariów wojny. Rosyjskie opracowania mówią o walkach na kierunku dźwińskim od sierpnia do października i wspominają jeszcze o starciach 2–3 listopada. Ludendorff pisał, że walki pod Dźwińskiem trwały długo i zostały przerwane na jego życzenie, bo złe połączenia z tyłami uniemożliwiały dalsze natarcie.

Osobno trzeba traktować wcześniejsze, sierpniowe walki Armii Niemna dalej na północy. 3 września niemiecka 41 Dywizja Piechoty zajęła Frydrychsztat (dziś Jaunjelgava), a Niemcy wyszli nad Dźwinę między Rygą a Jakobsztatem.

Tło

Dźwińsk leżał na prawym, północnym brzegu Dźwiny, na skrzyżowaniu kolei z Petersburga do Warszawy i z Rygi do Orła. Nad rzeką stała XIX-wieczna twierdza, od początku wojny pełniąca rolę wielkiego składu i szpitala. Latem 1915 roku w Dźwińsku mieściło się dowództwo 5 Armii Plehwego, która w lipcu uniknęła okrążenia pod Szawlami, a pod koniec lipca kontratakowała pod Kupiszkami. Według łotewskich opracowań, gdy front się zbliżał, z miasta i powiatu wywieziono w głąb Rosji wyposażenie około 60 zakładów, urzędy i szkoły, a wraz z nimi tysiące robotników z rodzinami.

Pod koniec sierpnia Rosjanie podzielili swoje siły na północy. Nowy Front Północny generała Nikołaja Ruzskiego, z 12 Armią pod Rygą i 5 Armią pod Dźwińskiem, miał bronić drogi na Piotrogród. Po stronie niemieckiej Armia Niemna liczyła w połowie sierpnia około siedmiu dywizji piechoty i sześciu dywizji kawalerii. Feldmarszałek Paul von Hindenburg przeznaczył jej rolę pomocniczą. Główne uderzenie miała wykonać 10 Armia pod Wilnem, a Armia Niemna miała odrzucić Rosjan za Dźwinę i osłaniać jej północne skrzydło. Na Dźwińsk nacierała jej prawoskrzydłowa grupa generała Ottona von Lauensteina.

Przebieg

Marsz na przedmoście, 9–13 września. 9 września prawe skrzydło Armii Niemna, w tym 3 Dywizja Kawalerii, dywizja generała Beckmanna i 88 Dywizja Piechoty, ruszyło znad rzeki Świętej na wschód, na Ucianę. Na drodze z Kowna do Dźwińska Niemcy szybko spychali rosyjski III Korpus, a oddział kawalerii generała Kaznakowa cofnął się na północny wschód, nie podejmując walki. Rosjanie próbowali powstrzymać przeciwnika uderzeniem z przedmościa pod Jakobsztatem, ale 11 września natarcie to się nie powiodło. 13 września prawe skrzydło Armii Niemna doszło do pozycji, które Rosjanie przygotowali na dalekim przedpolu Dźwińska. Ciągnęły się one łukiem od Jeziorosów, które Rosjanie nazywali Nowoaleksandrowskiem, przez pas jezior po Iłuksztę nad Dźwiną.

Walki o przedmoście, 13–30 września. Przeciw przedmościu stanęło pięć niemieckich dywizji piechoty. Niemiecki komunikat z 15 września meldował o walce na przedmościu na zachód od Dźwińska i o odrzuceniu rosyjskiej kawalerii na południe od miasta. 17 września Niemcy zajęli po zaciętej walce w zabudowaniach miasteczko Widze na południe od Dźwińska i wyszli na prowadzącą stamtąd drogę na zachód. Tego samego dnia, po nadejściu ciężkich baterii, zaczęło się natarcie na północno-zachodni odcinek przedmościa. W nocy na 20 września Rosjanie opuścili pozycje między jeziorami pod Jeziorosami, a niemiecka linia przesunęła się na wschód. 22 września Niemcy włamali się na szerokości 3 kilometrów w rosyjskie pozycje na wschód od Smeliny, na południowy zachód od Dźwińska, i według swojego komunikatu wzięli 2000 jeńców. 26 września zajęli kolejną pozycję na tym odcinku i wzięli ponad 1300 jeńców, a 30 września zepchnęli Rosjan w przesmyki między jeziorami na wschód od wsi Wesselowo.

Każdy krok kosztował jednak coraz więcej. W 88 Dywizji, złożonej ze starszych roczników, do tego czasu poległa lub została ranna ponad połowa dowódców pułków i batalionów piechoty. Rosjanie przerzucali tymczasem koleją posiłki w rejon Dźwińska, a na południu, nad jeziorem Dryświaty, ich kawaleria i piechota nacierały na niemieckie skrzydło. Łotewskie opracowania przypisują ocalenie miasta przede wszystkim Plehwemu, który mimo krytycznej sytuacji nie zgodził się na odwrót za Dźwinę i miał ogłosić, że dopóki on jest w Dźwińsku, nie wolno cofnąć się ani o krok. Pod koniec września na południe od Dźwińska, w lukę między Armią Niemna a 10 Armią, wprowadzono grupę armijną generała Friedricha von Scholtza, którą utworzono ze sztabu rozwiązanej właśnie niemieckiej 8 Armii, kawalerii i kilku dywizji piechoty.

Walki październikowe. W październiku walki skupiły się w przesmykach między jeziorami Dryświaty i Medum oraz na północy, nad Dźwiną. Rosyjska 1 Armia, przerzucona na północ od jeziora Narocz, 11 października uderzyła na niemieckie skrzydło między jeziorami Dryświaty a Demmern i zajęła część okopów, ale ponawiane do 19 października ataki niczego więcej nie dały. 23 października Niemcy wznowili natarcie na przedmoście. Po wielogodzinnym ostrzale, kierowanym z samolotów, zdobyli Iłuksztę nad Dźwiną. Miasteczko zostało niemal doszczętnie zniszczone, a według łotewskich opracowań z około 9 tysięcy mieszkańców zostało w nim około stu. Kolejne ataki 26–27 października nie przyniosły już Niemcom podobnych sukcesów. Rosjanie bronili się zręcznie i kontratakowali, między innymi 31 października.

Wygaśnięcie walk. Na początku listopada natarcie wygasło. Według rosyjskich opracowań w walkach 2–3 listopada Niemcy wyparli jeszcze Rosjan z jednego z przesmyków między jeziorami, ale Dźwińsk pozostał w rosyjskich rękach, a Rosjanie utrzymali na lewym brzegu Dźwiny przedmoście przed miastem.

Straty

Pełnych danych o stratach brak. Niemieckie komunikaty podawały liczby jeńców z poszczególnych dni, od kilkuset do około dwóch tysięcy, ale nie zbiorcze sumy dla całej bitwy. Obie strony poniosły ciężkie straty w natarciach na umocnione pozycje wśród jezior i bagien. Ucierpiała też ludność cywilna przyfrontowych miasteczek i wsi, zwłaszcza Iłukszty, oraz sam Dźwińsk, bombardowany z powietrza i opuszczony przez dużą część mieszkańców.

Znaczenie

Bitwa pod Dźwińskiem była dla Niemców niepowodzeniem. Armia Niemna wyszła nad Dźwinę na długim odcinku między Rygą a Dźwińskiem, ale nie zdobyła ani Rygi, ani Dźwińska, a Rosjanie zachowali przedmościa na lewym brzegu rzeki pod Dźwińskiem i Jakobsztatem. Ludendorff tłumaczył, że dalsze natarcie było niemożliwe z powodu złej komunikacji, a wojska miały przygotować zimowe pozycje.

Dla Rosjan obrona Dźwińska oznaczała zatrzymanie wielkiego odwrotu na północy. Front na Dźwinie stał się jednym z najbardziej ufortyfikowanych odcinków frontu wschodniego. Pod Dźwińskiem walki pozycyjne trwały przez cały 1916 i 1917 rok, a Niemcy zajęli miasto dopiero w lutym 1918 roku, gdy po zerwaniu rokowań pokojowych w Brześciu ruszyli na wschód niemal bez oporu.