Paweł Plehwe

Generał kawalerii Paweł Plehwe dowodził w pierwszych dwóch latach wojny rosyjską 5 Armią, a przez krótki czas także 12 Armią i Frontem Północnym. Był stary, schorowany i niezbyt lubiany, ale w chwilach kryzysu nie miał w armii rosyjskiej wielu równych. W sierpniu 1914 roku wyprowadził swoją armię z austro-węgierskich kleszczy pod Komarowem, w listopadzie forsownym marszem uratował od klęski 2 Armię pod Łodzią, a jesienią 1915 roku obronił Dźwińsk. Brytyjski attaché wojskowy Alfred Knox, który znał go z bliska, uważał, że żaden rosyjski generał nie dokonał w tej wojnie nic większego. Plehwe zmarł w kwietniu 1916 roku, przed rewolucją, i dlatego w odróżnieniu od wielu kolegów, którzy później stanęli na czele białych armii, został niemal zapomniany. Nie należy go mylić z Wiaczesławem Plehwem, ministrem spraw wewnętrznych zabitym w zamachu w 1904 roku.

Przed wojną

Paweł Adamowicz Plehwe pochodził z rodziny niemieckiej szlachty bałtyckiej, wyznania luterańskiego. Urodził się w czerwcu 1850 roku w Pskowie. Dzień urodzin podawany jest różnie: część źródeł podaje 30 maja według kalendarza juliańskiego (11 czerwca według gregoriańskiego), inne 11 albo 30 czerwca. Uczył się w gimnazjum w Warszawie, a w 1870 roku ukończył z pierwszą lokatą Mikołajewską Szkołę Kawalerii i jako kornet wstąpił do lejbgwardyjskiego pułku ułanów, stacjonującego w Warszawie. W 1877 roku ukończył Nikołajewską Akademię Sztabu Generalnego i od razu poszedł na wojnę. W wojnie rosyjsko-tureckiej był oficerem sztabu XIII Korpusu.

Po wojnie kilka lat służył w Bułgarii, w sztabach rodzącej się bułgarskiej armii, a według części źródeł w kwietniu 1880 roku przez kilkanaście dni kierował bułgarskim ministerstwem wojny. Po powrocie do Rosji zajmował stanowiska sztabowe i wykładał. W 1889 roku wydał „Szkice z dziejów kawalerii”. W 1890 roku objął pułk kawalerii, w 1893 roku został kwatermistrzem Wileńskiego Okręgu Wojskowego, w latach 1895–1899 był komendantem swojej dawnej szkoły kawalerii, potem dowodził 2 Dywizją Kawalerii, a od 1901 roku był szefem sztabu Wojska Dońskiego. Wiosną 1905 roku, gdy w Królestwie Polskim wybuchła rewolucja, mianowano go komendantem twierdzy warszawskiej. Po kilku miesiącach objął XIII Korpus, a później był zastępcą dowódcy Wileńskiego Okręgu Wojskowego. W 1907 roku awansował na generała kawalerii, a w 1909 roku stanął na czele Moskiewskiego Okręgu Wojskowego. Od 1912 roku jego szefem sztabu był generał Jewgienij Miller, z którym stworzył jeden z najlepiej zgranych duetów armii rosyjskiej.

W Moskwie miał opinię dowódcy, który wtrąca się w każdy szczegół. Był wymagający, suchy w obejściu i nie zabiegał o popularność. Knox opisywał go jako małego, zgarbionego starca słabego zdrowia, o bystrym umyśle i „żelaznej woli”.

1914: Komarów, Warszawa, Łódź

Po mobilizacji z wojsk Moskiewskiego Okręgu Wojskowego powstała 5 Armia, a Plehwe objął nad nią dowództwo. W ramach Frontu Południowo-Zachodniego generała Nikołaja Iwanowa miała razem z 4 Armią uderzyć z Lubelszczyzny na południe, w głąb Galicji. W bitwie galicyjskiej obie strony uderzyły jednak w przeciwnych kierunkach. 26 sierpnia 5 Armia zderzyła się na Zamojszczyźnie z austro-węgierską 4 Armią generała Moritza von Auffenberga. Po tygodniu walk między Zamościem, Komarowem a Tomaszowem Lubelskim Austriacy obeszli Rosjan z obu skrzydeł i niewiele brakowało, by pod Komarowem powtórzyli niemiecki sukces spod Tannenbergu. W nocy z 1 na 2 września Plehwe wycofał poturbowaną armię za Bug i uniknął okrążenia.

Porażka nie złamała ani jego, ani armii. Kilka dni później odtworzona 5 Armia ruszyła na południe i weszła w lukę między armiami austro-węgierskimi, zagrażając tyłom Auffenberga. To jej nacisk zdecydował o wyniku bitwy pod Gródkiem i Rawą Ruską: 11 września Franz Conrad von Hötzendorf nakazał odwrót za San. Rosyjski generał i historyk Nikołaj Gołowin uważał ten marsz-manewr po Tomaszowie za jeden z najzręczniejszych w całej wojnie. Plehwe dostał za kampanię galicyjską Order św. Jerzego IV klasy.

Jesienią 5 Armię przerzucono nad środkową Wisłę. W bitwie pod Warszawą i Dęblinem przeprawiła się przez rzekę, by uderzyć w skrzydło Niemców, i przyczyniła się do ich odwrotu spod stolicy. W listopadzie, gdy Paul von Hindenburg i August von Mackensen uderzyli spod Torunia na skrzydło rosyjskiej 2 Armii, wielki książę Mikołaj Mikołajewicz odwołał ofensywę na Śląsk i skierował armię Plehwego na północ. Jej żołnierze w ciągu kilku dni przeszli forsownym marszem ponad sto kilometrów i pod Łodzią zamknęli Niemcom drogę od południa. Gdy do Plehwego dopadł oficer od generała Scheidemanna z okrzykiem, że 2 Armia jest okrążona i musi się poddać, generał miał mu odpowiedzieć, że jeśli przyjechał z meldunkiem, niech go złoży szefowi sztabu, ale „żadnego odgrywania tragedii”, bo inaczej każe go aresztować. Knox pisał, że to Plehwe uratował 2 Armię od katastrofy, a winą za wymknięcie się okrążonej grupy Scheffera obarczano Paula von Rennenkampfa. Według rosyjskich opracowań w czasie bitwy powierzono mu dowodzenie wszystkimi wojskami rosyjskimi w rejonie Łodzi. W grudniu Rosjanie opuścili jednak miasto i cofnęli się nad Bzurę i Rawkę.

1915: Przasnysz, Szawle, Dźwińsk

Pod koniec stycznia 1915 roku Plehwe przekazał 5 Armię i objął 12 Armię, formowaną nad Narwią do ofensywy na Prusy Wschodnie. Niemcy uprzedzili Rosjan. W lutym, gdy pod Przasnyszem otoczyli rosyjską załogę, Plehwe skierował spod Ostrołęki II Korpus Syberyjski w skrzydło nacierających, a 27 lutego Rosjanie odbili miasto. Pierwsza bitwa pod Przasnyszem była jednym z niewielu rosyjskich zwycięstw nad Niemcami tej zimy. Kilka dni później Plehwe, już z kwatery w Łomży, rzucił korpus gwardii i I Korpus do natarcia nad Biebrzą pod Wizną. Ataki prowadzone kolejno, bez dostatecznego wsparcia artylerii, załamały się z ciężkimi stratami, a dowódca gwardii, generał Władimir Biezobrazow, skarżył się wielkiemu księciu na „uparte szafowanie życiem” żołnierzy.

Wiosną Niemcy weszli na Litwę i do Kurlandii. Na początku czerwca Plehwe przyjechał do Rygi, by objąć nową 5 Armię, rozciągniętą od Bałtyku po Niemen. W lipcu Armia Niemna generała Ottona von Below uderzyła na nią pod Szawlami i próbowała ją okrążyć. Plehwe długo nie wierzył w niebezpieczeństwo i rozkaz odwrotu wydał późno, ale wyprowadził większość wojsk, a pod koniec lipca jego armia kontratakowała pod Kupiszkami. Rosyjscy historycy stawiali później jego manewrową obronę za wzór.

Od jesieni 5 Armia, w składzie nowego Frontu Północnego generała Nikołaja Ruzskiego, broniła Dźwińska. Bitwa pod Dźwińskiem trwała od września do początku listopada. W krytycznych dniach Plehwe nie zgodził się na odwrót za Dźwinę i miał ogłosić, że dopóki on jest w mieście, nie wolno cofnąć się ani o krok. Jego metody bywały osobliwe. Według relacji jednego z dowódców korpusów, których potem odwołał, Plehwe rozstawił na mostach kozackie posterunki, by pilnowały, czy sztaby nie wycofują się na prawy brzeg. Kazał też tworzyć w każdej kompanii oddziały „bombometczyków”, uzbrojonych w granaty ręczne, topory i nożyce do drutu, uważane za jedne z pierwszych oddziałów szturmowych w armii rosyjskiej. Dźwińska Niemcy nie zdobyli, a nawet nieprzyjaciele generała przyznawali, że nikt inny by go nie obronił.

Front Północny i śmierć

W grudniu 1915 roku chory Ruzski wyjechał na kurację, a Plehwe przejął jego obowiązki w kwaterze Frontu Północnego w Pskowie. Sam był już ciężko chory. Pod koniec stycznia 1916 roku przeszedł krwotok, a Mikołaj II, który odwiedził wtedy front, pisał do żony, że generał wygląda „jak zielony trup”, ale myśli jasno. 20 lutego Knox jadł z nim obiad w Pskowie i zapamiętał, że starzec był jeszcze bardziej kruchy niż jesienią, choć umysł miał jak dawniej. Dwa dni później Plehwe został odwołany z powodu choroby, a front objął generał Aleksiej Kuropatkin. Car mianował go członkiem Rady Państwa. Gdy Plehwe odjeżdżał z Pskowa, ktoś z oficerów powiedział mu „do widzenia”. Generał odparł podobno: „Nie, panowie, to już ostateczne pożegnanie”.

Zmarł w Moskwie 10 kwietnia 1916 roku (28 marca według kalendarza juliańskiego). Krótko przed śmiercią przeszedł na prawosławie. Pochowano go na moskiewskim Cmentarzu Braterskim, przeznaczonym dla poległych i zmarłych w tej wojnie. Jego syn Nikołaj zginął w 1918 roku w szeregach białej Armii Ochotniczej.

Ocena

Współcześni widzieli w Plehwem przede wszystkim dowódcę od sytuacji kryzysowych. Rosyjski historyk Aleksiej Olejnikow nazwał go „mistrzem sytuacji kryzysowych”, a sam Plehwe bywał wysyłany tam, gdzie front się rwał: na Zamojszczyznę, pod Łódź, nad Narew, do Kurlandii i nad Dźwinę. Knox, który często go krytykował, pisał, że ocalenie 2 Armii pod Łodzią w 1914 roku i obrona Dźwińska w 1915 roku to dwa dokonania, których żaden rosyjski generał nie przewyższył w tej wojnie. Porównywał go z Rennenkampfem: ten mógłby być Muratem sto lat wcześniej, a Plehwe należał raczej do szkoły Moltkego. Gołowin twierdził, że gdyby przeciwnik miał w 1914 roku dowódcę jego klasy, Rosjanie mogliby przegrać pierwsze bitwy wojny.

Miał też wyraźne słabości. Prowadził wojnę zza biurka sztabu i według Knoxa nie odwiedzał okopów, choć zapewne dlatego, że ledwie chodził. Żołnierze byli dla niego, jak pisał attaché, raczej pionkami. Pod Wizną w marcu 1915 roku zarzucano mu marnowanie ludzi, a jego surowość i uprzedzenia zrobiły mu wielu wrogów wśród wyższych oficerów. Część zasług przypisywano jego szefowi sztabu Millerowi, ale Knox, który słyszał, jak Plehwe sam dyktował rozkazy, uważał, że generał przez swoją niepopularność dostał mniej uznania, niż mu się należało. Ciążyło na nim też niemieckie nazwisko. Gdy pod koniec 1914 roku odwołano Rennenkampfa, wielki książę, wobec fali skarg na „Niemców” w armii, wybrał na jego następcę zamiast Plehwego człowieka o rosyjskim nazwisku.