Początek bitwy pod Przasnyszem

Brytyjska chronologia wojny notuje pod datą 22 lutego 1915 roku początek pierwszej bitwy pod Przasnyszem. Tego dnia niemieckie dywizje zaczęły zamykać pierścień wokół tego niewielkiego miasta na północnym Mazowszu, a rosyjskie dowództwo rzuciło przeciw nim nowe siły. Walki na tym odcinku trwały już jednak od kilku dni, a według części opracowań nawet od początku lutego, więc inne źródła datują początek bitwy wcześniej, na przykład na 7, 15 albo 18 lutego.

Osłona ofensywy mazurskiej

Od 7 lutego Niemcy prowadzili w Prusach Wschodnich zimową ofensywę na Mazurach przeciw rosyjskiej 10 Armii. Jej południowej flanki pilnowała grupa armijna generała Maxa von Gallwitza, złożona w dużej części z oddziałów landwehry i landsturmu. Około 15 lutego dołączył do niej w Mławie I Korpus Rezerwowy generała Kurta von Morgena. Gallwitz miał przykuć jak najwięcej rosyjskich wojsk na południe od granicy Prus Wschodnich, a jeśli się da, zagrozić linii Narwi.

Przasnysz był do tego dobrym celem. Leżał na skrzyżowaniu dróg z Prus Wschodnich ku Narwi, Ciechanowowi i Ostrołęce. Rosjanie otoczyli go polowymi umocnieniami z gęstymi zasiekami, ale obsadzili słabo: miasta broniła 63 Dywizja Piechoty, złożona z rezerwistów, wspierana przez część I Korpusu Turkiestańskiego. Dowódca rosyjskiej 1 Armii, generał Aleksandr Litwinow, uważał, że główne niebezpieczeństwo grozi mu dalej na zachodzie, pod Drobinem i Raciążem, gdzie od 10 lutego nacierało prawe skrzydło Gallwitza.

Pętla wokół miasta

18 lutego Gallwitz polecił korpusowi Morgena obejść Przasnysz od wschodu, a dywizji generała Wernitza od zachodu. Natarcie spowolniła odwilż: śnieg zamienił się w błoto, w którym grzęzły działa i wozy. Mimo to 20 lutego niemieckie dywizje rezerwowe obeszły miasto od wschodu i południowego wschodu, a 21 lutego zepchnęły obrońców z wysuniętych pozycji.

22 lutego dywizja Wernitza przecięła szosę z Mławy do Przasnysza, a niemiecka 36 Dywizja Rezerwowa wyszła na tyły miasta w rejonie Woli Wierzbowskiej, odcinając obrońcom drogę na Ciechanów. Rosyjski garnizon znalazł się w potrzasku. Dowódca I Korpusu Turkiestańskiego zagiął swoje prawe skrzydło, by osłonić Ciechanów.

Rosyjska odpowiedź

Rosjanie mieli jednak w pobliżu świeże siły. Na odcinku Narwi koncentrowała się właśnie nowa 12 Armia generała Pawła Plehwego, przeznaczona do ofensywy na Prusy Wschodnie. Plehwe skierował spod Ostrołęki II Korpus Syberyjski, który od 22 lutego miał uderzyć na flankę Niemców, którzy przedarli się między Przasnyszem a rzeką Orzyc. Od południa nadciągał I Korpus Syberyjski.

Zaczął się wyścig z czasem. Niemcy musieli zdobyć miasto, zanim nadejdą syberyjskie korpusy, a obrońcy Przasnysza musieli wytrzymać do ich przybycia. Następnego dnia pierścień wokół miasta się zamknął, a walki weszły w najcięższą fazę.