Kartki na chleb w Niemczech

22 lutego 1915 roku, w poniedziałek, w Berlinie zaczęto wydawać kartki na chleb. Każdy uprawniony mieszkaniec dostawał książeczkę z 23 kartkami tygodniowymi, ważnymi do 1 sierpnia 1915 roku. Kartki dzieliły się na odcinki na 25, 50, 100 i 250 gramów, które sprzedawca odcinał i zatrzymywał. Magistrat ustalił przydział na 2 kilogramy chleba tygodniowo na osobę albo 225 gramów mąki dziennie. Według Niemieckiego Muzeum Historycznego przeciętne spożycie przed wojną wynosiło 380 gramów.

Dlaczego zabrakło chleba

Przed wojną Niemcy sprowadzały z zagranicy około jednej trzeciej żywności. Wojna przecięła ten handel. Brytyjska blokada morska odcinała kraj od zamorskich dostaw, a z Rosji, dotąd ważnego dostawcy zboża, nic już nie przychodziło. Armia miała pierwszeństwo w zaopatrzeniu, a wsi brakowało powołanych do wojska parobków i zarekwirowanych koni. Już w 1914 roku miasta przeżyły zakłócenia dostaw i panikę zakupową. W połowie października rząd zakazał karmienia zwierząt zbożem chlebowym i mąką i pozwolił dodawać do chleba pszennego mąkę żytnią, a do żytniego mąkę ziemniaczaną. W grudniu wprowadzono ceny maksymalne chleba i zboża i powołano Wojenną Spółkę Zbożową (Kriegsgetreidegesellschaft).

Najdalej idący krok przyniosło rozporządzenie Rady Związkowej (Bundesrat), reprezentacji państw Rzeszy, z 25 stycznia 1915 roku. Wszystkie zapasy żyta i pszenicy zajęto na rzecz Wojennej Spółki Zbożowej, która ustalała ceny i rozdzielała zboże między kraje Rzeszy, powiaty i gminy. To samo rozporządzenie utworzyło urząd komisarza Rzeszy do spraw zboża chlebowego, którym został pruski urzędnik Georg Michaelis. Ile chleba dostanie mieszkaniec, ustalały odtąd władze komunalne, a kartki były sposobem, by rozdzielić to, co im przydzielono.

Kartki w całej Rzeszy

W lutym 1915 roku kartki na chleb pojawiły się w wielu miastach, a od 1 marca zasady obowiązywały w całej Rzeszy. Racja mąki wkrótce spadła do 200 gramów dziennie. Wiele gmin zamiast kartek wydawało „książeczki chlebowe”, w których sprzedawca wpisywał ręcznie wydane ilości, a na pierwszej stronie urząd poświadczał liczbę osób w gospodarstwie. Piekarze i kupcy musieli prowadzić księgi wydanego chleba i mąki. Nowe zapasy dostawał tylko ten, kto rozliczył się z poprzednich.

Te same przepisy obowiązywały w zaborze pruskim. We Wrześni chleb i mąkę sprzedawano od początku wojny na znaczki, a w lutym 1915 roku wprowadzono kartki na chleb. Piekarze w niektórych okresach mogli sprzedawać chleb dopiero 48 godzin po upieczeniu, a pieczenia bułek i placków zakazano także w domach.

Kartki na chleb były dopiero początkiem. W kolejnych miesiącach doszły kartki na tłuszcz, cukier, mleko, mięso, a od wiosny 1916 roku na ziemniaki. Przydziały na papierze zmieniały się w czasie wojny niewiele, ale to, co naprawdę dało się dostać, zależało od pory roku i regionu. Państwo rozdzielało także żywność, której nie było, i wiele kartek stało się bezwartościowych. Mimo to, jak ocenia Niemieckie Muzeum Historyczne, system przydziałów pozwolił przeżyć milionom ludzi.