Kobiety w czasie I wojny światowej

Wojna zmieniła życie kobiet w każdym walczącym kraju, choć mniej trwale, niż wielu wtedy sądziło. Gdy miliony mężczyzn poszły na front, kobiety zastąpiły ich w fabrykach amunicji, w tramwajach, biurach i na roli, prowadziły domy i gospodarstwa, pielęgnowały rannych, a w drugiej połowie wojny wstąpiły nawet do pomocniczych służb wojskowych. To one stały w kolejkach po chleb i ziemniaki i najdotkliwiej odczuły głód na froncie domowym. Po rozejmie wiele z nich straciło pracę, ale w Wielkiej Brytanii, Niemczech, Polsce i innych krajach kobiety po raz pierwszy otrzymały prawo głosu.

Wojna wchodzi do domów

Mobilizacja latem 1914 roku zabrała z domów miliony mężczyzn. Francja powołała w pierwszych tygodniach sierpnia blisko trzy miliony ludzi, a w ciągu całej wojny, według historyczki Peggy Bette, 8 milionów, czyli 60 procent czynnych zawodowo mężczyzn. Podobnie było w Niemczech i w Rosji. W wielu rodzinach z dnia na dzień zabrakło głównego żywiciela. Wszystkie walczące państwa wprowadziły więc zasiłki dla rodzin żołnierzy, wypłacane bezpośrednio ich bliskim. W Niemczech pod koniec 1915 roku dostawało je według szacunków około 4 milionów rodzin.

Zasiłki rzadko wystarczały, a w pierwszych miesiącach wojny wiele kobiet straciło pracę z powodu chaosu, jaki wojna wywołała w gospodarce. We Francji premier René Viviani 7 sierpnia 1914 roku wezwał chłopki, by dokończyły żniwa i przygotowały pola do następnych zbiorów. Według Bette 3 200 000 robotnic rolnych i żon rolników zastąpiło na wsi trzy miliony powołanych do wojska gospodarzy, często bez zwierząt pociągowych, które zarekwirowała armia. Żony, matki i siostry żołnierzy pisały do nich listy i wysyłały paczki z jedzeniem i ciepłymi ubraniami. Ta korespondencja była jedną z nielicznych więzi między frontem a domem.

Praca

Najbardziej widoczną zmianą była praca kobiet w zawodach dotąd męskich. Kobiety prowadziły tramwaje i autobusy, roznosiły mleko, pracowały w bankach i urzędach jako urzędniczki i maszynistki, a nawet w policji. W Wielkiej Brytanii już w pierwszym roku wojny liczba zarabiających kobiet wzrosła o 400 000. W Niemczech pod koniec 1915 roku w tramwajach pracowało prawie 14 000 kobiet, a co piąta z nich była żoną powołanego do wojska tramwajarza. Wiele robotnic pracowało zarobkowo już przed wojną, ale teraz chętnie porzucały służbę domową dla lepiej płatnej i swobodniejszej pracy w fabryce.

W Wielkiej Brytanii wiosną 1915 roku na froncie zabrakło pocisków, a fabrykom rąk do pracy. Nowe Ministerstwo Amunicji Davida Lloyda George’a potrzebowało kobiet, a ustawa o amunicji wojennej zawiesiła w zakładach zbrojeniowych związkowe reguły, które zamykały przed nimi wiele stanowisk. 17 lipca 1915 roku przywódczyni sufrażystek Emmeline Pankhurst poprowadziła przez Londyn marsz kobiet „o prawo do służby”, w którym szło kilkadziesiąt tysięcy uczestniczek. Robotnice w fabrykach amunicji obsługiwały maszyny, a nawet spawały. Te, które pracowały z trotylem, miały żółtą skórę i nazywano je „kanarkami”. Zatrucia i wybuchy w fabrykach raniły i zabijały robotnice. W samym arsenale Woolwich pracowało w 1918 roku 25 000 kobiet.

Kobiety zarabiały więcej niż dotąd, choć zwykle mniej niż mężczyźni. Brytyjskie związki zawodowe zgodziły się je przyjąć tylko pod warunkiem, że będą wykonywać część pracy wykwalifikowanego robotnika, za niższą płacę, a po wojnie odejdą. Podobnie było w innych krajach. We Francji, gdzie przemysł zbrojeniowy zorganizował Albert Thomas, liczba robotnic w fabrykach amunicji, nazywanych „munitionnettes”, wzrosła z 50 000 do 430 000 w 1918 roku. W Rosji udział kobiet w przemyśle wzrósł w latach 1914–1917 z 26 do 43 procent, a w Wiedniu po 1915 roku prawie połowę robotników metalowych stanowiły kobiety.

Najmniej kobiet poszło do fabryk w Niemczech. Związki zawodowe się sprzeciwiały, płace były niskie, a zasiłki pozwalały wielu kobietom zostać w domu. Gdy w grudniu 1916 roku Reichstag uchwalił ustawę o patriotycznej służbie pomocniczej, obowiązkiem pracy objęła ona tylko mężczyzn w wieku od 17 do 60 lat. Z niemieckiej wsi armia powołała prawie 60 procent robotników rolnych, a rząd na próżno namawiał kobiety z miast do pracy na roli. W Wielkiej Brytanii kobiety z Kobiecej Armii Lądowej (Women’s Land Army) pomogły zebrać dwa ostatnie wojenne plony.

Pielęgniarki i lekarki

Kobiety z klas wyższych i średnich najchętniej szły do pielęgniarstwa, które uchodziło za zajęcie najbardziej kobiece. We Francji pielęgniarkami zostało około 120 000 kobiet, większość jako ochotniczki, często z Czerwonego Krzyża. W Wielkiej Brytanii do 1918 roku zarejestrowano 90 000 brytyjskich i irlandzkich ochotniczek Voluntary Aid Detachment (VAD), które pracowały w szpitalach w kraju i za granicą. W Rosji służyło ponad 31 000 „sióstr miłosierdzia”, często na wysuniętych pozycjach. Praca była ciężka i niebezpieczna: pielęgniarki umierały na choroby, ginęły w bombardowaniach szpitali i tonęły na storpedowanych statkach.

Szkocka lekarka i sufrażystka Elsie Inglis zaproponowała po wybuchu wojny Ministerstwu Wojny szpitale obsadzone wyłącznie przez kobiety i usłyszała podobno, by poszła do domu i siedziała spokojnie. Założyła więc Szkockie Szpitale Kobiece, które pracowały dla sojuszników. Pierwszy oddział pojechał w listopadzie 1914 roku do Francji, a do końca wojny stowarzyszenie wysłało czternaście oddziałów, w których służyło ponad tysiąc kobiet. W 1915 roku Inglis walczyła w Serbii z tyfusem, podczas podboju Serbii została z rannymi i trafiła do niewoli, a potem leczyła Serbów w Rosji i na froncie rumuńskim. Zmarła na raka 26 listopada 1917 roku, dzień po powrocie do Wielkiej Brytanii.

Inną drogą poszła Edith Cavell, angielska przełożona szkoły pielęgniarek w Brukseli. Gdy Niemcy zajęli miasto, jej klinika leczyła rannych wszystkich armii, a ona sama ukrywała brytyjskich i francuskich żołnierzy i pomagała im uciekać do neutralnej Holandii. 12 października 1915 roku Niemcy ją rozstrzelali. Egzekucja kobiety, i to pielęgniarki, wstrząsnęła światem i dała alianckiej propagandzie jeden z najsilniejszych symboli wojny. Zupełnie inaczej zapamiętano holenderską tancerkę Matę Hari, którą Francuzi rozstrzelali w 1917 roku za szpiegostwo na rzecz Niemiec.

Najsłynniejsza uczona epoki, Maria Skłodowska-Curie, postawiła w służbie armii francuskiej promienie rentgenowskie. Prześwietlenie pozwalało chirurgowi znaleźć w ciele rannego kulę albo odłamek, zanim zaczął operować. Jesienią 1914 roku uczona wyruszyła z córką Ireną pierwszym samochodem rentgenowskim do szpitali na zapleczu frontu. Do końca wojny zorganizowała flotę około 20 samochodów, nazywanych przez żołnierzy „małymi Curie”, i około 200 stałych pracowni radiologicznych w szpitalach. Od 1916 roku szkoliła kobiety na techniczki radiologiczne, według najczęściej podawanych danych około 150.

W mundurze

Żadne państwo nie powołało kobiet do wojska, ale w drugiej połowie wojny armie zaczęły przyjmować je do służb pomocniczych. W Wielkiej Brytanii w 1917 roku powstał Pomocniczy Korpus Armii Kobiet (Women’s Army Auxiliary Corps, WAAC). Kobiety pracowały w nim jako urzędniczki, kierowczynie, kucharki i pracownice kantyn, by uwolnić mężczyzn do walki na froncie. Od stycznia 1917 do listopada 1918 roku służyło w nim ponad 57 000 kobiet. W 1918 roku pomocnicze służby kobiece utworzyły też marynarka i nowo powstały RAF. Women’s Royal Air Force liczyła latem 1918 roku ponad 15 tysięcy kobiet. Kobiety w mundurach zarabiały mniej od mężczyzn, których zastępowały, i nie brały udziału w walce.

Kobiece oddziały bojowe w większej liczbie wystawiła tylko Rosja. Po rewolucji lutowej, gdy armia się rozpadała, minister wojny Aleksander Kiereński zgodził się na utworzenie kobiecego batalionu śmierci Mariji Boczkariowej, chłopki, która w 1914 roku zaciągnęła się do wojska jako szeregowiec. Kobiety miały zawstydzić żołnierzy, którzy nie chcieli już walczyć. Batalion poszedł do boju w lipcu 1917 roku pod Krewem, w natarciu, które miało wesprzeć ofensywę Kiereńskiego, ale inne oddziały nie przyszły mu z pomocą. Kobiet w rosyjskich oddziałach było według historyczki Laurie Stoff około 5000, w armii liczącej miliony. Część innego kobiecego batalionu, utworzonego w stolicy, broniła w listopadzie Pałacu Zimowego przed bolszewikami.

Front domowy

Na froncie domowym kobiety toczyły codzienną walkę o jedzenie. Brytyjska blokada morska odcięła Niemcy od zamorskiej żywności i 22 lutego 1915 roku berlińczycy dostali pierwsze kartki na chleb. Zimą 1916–1917 zabrakło ziemniaków, a ich miejsce zajęła brukiew. W czasie zimy brukwiowej dzienny przydział spadł do około tysiąca kalorii. Ludzie stali w kolejkach, jedli w kuchniach ludowych i szukali żywności na czarnym rynku, a kobiety w miastach uprawiały warzywa na działkach. Umieralność dzieci wzrosła w czasie wojny o połowę. Niemieckie Muzeum Historyczne szacuje liczbę ofiar głodu i niedożywienia w Niemczech na około 700 tysięcy.

Kolejki stały się sprawą polityczną. W Wielkiej Brytanii zimą z 1917 na 1918 rok ludzie w biednych dzielnicach godzinami stali przed sklepami, aż 25 lutego 1918 roku w Londynie mięso, masło i margaryna poszły na kartki. W Piotrogrodzie kobiety stały nieraz całą noc w kolejkach przed piekarniami, a 8 marca 1917 roku, w Międzynarodowy Dzień Kobiet, robotnice wyszły na ulice z żądaniem chleba. Tak zaczęła się rewolucja lutowa, która zmusiła cara do abdykacji. Już w 1915 roku w Glasgow kobiety, wśród nich żony żołnierzy, strajkiem czynszowym zmusiły rząd do ustawy ograniczającej czynsze w całym kraju.

Najciężej było na ziemiach okupowanych. Łódź, odcięta od rosyjskiego rynku i surowców, cierpiała głód już od pierwszej wojennej zimy, a robotnicy tracili pracę i środki do życia. Kartki dawały łodzianom w 1916 roku od 750 do 1000 kalorii dziennie, a liczba mieszkańców miasta z przedmieściami spadła z około 600 tysięcy do około 370 tysięcy. W Warszawie, dwa miesiące po wkroczeniu Niemców, w październiku 1915 roku wprowadzono kartki na chleb i mąkę.

Prawa wyborcze

Wojna przyspieszyła przyznanie kobietom praw wyborczych. W Wielkiej Brytanii obie wielkie organizacje sufrażystek w sierpniu 1914 roku stanęły po stronie państwa, a wielu dawnych przeciwników uznało, że po takiej wojnie nie da się już odmawiać kobietom głosu. 6 lutego 1918 roku ustawa o reprezentacji ludu dała prawo głosu około 8,4 miliona kobiet, które ukończyły 30 lat i spełniały cenzus lokalowy albo były żonami takich mężczyzn. Granicę wieku ustalono tak wysoko, by kobiety nie stanowiły większości wyborców, więc większość wojennych robotnic wciąż nie mogła głosować. Brytyjki po raz pierwszy poszły do urn 14 grudnia 1918 roku, a równe z mężczyznami prawo głosu uzyskały dopiero w 1928 roku.

Rewolucje dały prawo głosu kobietom w Rosji i w Niemczech. W wyborach do Konstytuanty, które zaczęły się 25 listopada 1917 roku, głosowali wszyscy obywatele, kobiety i mężczyźni, od 20 roku życia. W Prusach kobietom aż do 1908 roku zabraniano nawet należeć do partii politycznych. 12 listopada 1918 roku, trzy dni po rewolucji w Berlinie, rząd Friedricha Eberta zapowiedział równe, tajne i powszechne wybory dla wszystkich mężczyzn i kobiet, którzy ukończyli 20 lat. 19 stycznia 1919 roku Niemki po raz pierwszy głosowały w całym kraju, a do Zgromadzenia Narodowego weszło 37 kobiet, później 41 na 423 posłów.

W Polsce 28 listopada 1918 roku Józef Piłsudski podpisał ordynację wyborczą do Sejmu Ustawodawczego, według której wyborcą był „każdy obywatel Państwa bez różnicy płci”, który ukończył 21 lat. Polki dostały od razu pełne prawa wyborcze, czynne i bierne, na tych samych zasadach co mężczyźni. Ordynację przygotował rząd Jędrzeja Moraczewskiego, a prawo głosu dla kobiet obiecywał już rząd lubelski. Francuzki, mimo ogromnego wkładu w wysiłek wojenny, prawa głosu po wojnie nie dostały.

Polki w czasie wojny

Polki przeżywały wojnę w trzech zaborach, a ich mężowie i synowie służyli w armiach zaborców po przeciwnych stronach frontu. Wiele z nich działało w organizacjach niepodległościowych. W Królestwie Polskim najważniejsza była Liga Kobiet Pogotowia Wojennego, założona w Warszawie w kwietniu 1913 roku. Jej członkinie dawały mieszkania emisariuszom Piłsudskiego, ukrywały „spalonych” członków POW, przechowywały broń i nielegalne wydawnictwa, zbierały pieniądze na Legiony i opiekowały się rodzinami legionistów. W 1916 roku Liga miała już kilka tysięcy członkiń w kołach w całym Królestwie.

Kobiety służyły też w Legionach. Jesienią 1914 roku Aleksandra Szczerbińska, dawna bojowczyni PPS, objęła komendę żeńskiego oddziału wywiadowczo-kurierskiego I Brygady. Według historyczki Marty Sikorskiej-Kowalskiej służyło w nim 46 kobiet. Kurierki przechodziły przez front do Królestwa, zbierały wiadomości o ruchach wojsk rosyjskich i przewoziły broń i meldunki Polskiej Organizacji Wojskowej. Piłsudski pisał o wielkiej zasłudze „mojego biura wywiadowczego, złożonego prawie wyłącznie z kobiet”, dzięki któremu miał dane o nieprzyjacielu. Niektóre kobiety walczyły w męskim przebraniu, jak Wanda Gertz, która w latach 1914–1916 służyła w I Brygadzie jako Kazimierz Żuchowicz.

Za pracę w POW Niemcy aresztowali Szczerbińską pod koniec 1915 roku w Warszawie i więzili ją na Pawiaku, w obozie w Szczypiornie i w Lubaniu, aż zwolnili ją jesienią 1916 roku. Wśród Polek, które pracowały dla wojny za granicą, najsłynniejsza była Skłodowska-Curie. Należała też do założonego w Szwajcarii Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, który zbierał na świecie pieniądze dla ludności zrujnowanego kraju.

Po powrocie Piłsudskiego do Warszawy organizacje kobiece wysłały do niego delegacje. Praw politycznych dla kobiet zażądały od niego między innymi Zofia Moraczewska i lekarka Justyna Budzińska-Tylicka. W wyborach do Sejmu Ustawodawczego 26 stycznia 1919 roku Polki głosowały po raz pierwszy, a w Sejmie zasiadło w sumie osiem posłanek, niespełna 2 procent posłów. W grudniu 1918 roku we Lwowie powstała Ochotnicza Legia Kobiet, która wzięła później udział w obronie Lwowa, Wilna i Warszawy.

Co zostało po wojnie

Po rozejmie większość kobiet straciła wojenną pracę. Fabryki amunicji ograniczały produkcję, służby pomocnicze rozwiązywano, a kobiety w innych zawodach wypychano, by zrobić miejsce dla wracających żołnierzy. We Francji minister uzbrojenia Louis Loucheur już w listopadzie 1918 roku wezwał robotnice fabryk wojennych, by wróciły do „dawnych zajęć”. W Wielkiej Brytanii kobietom, które odmawiały pracy w służbie domowej, odbierano zasiłek dla bezrobotnych, a prasa przedstawiała byłe robotnice wojenne jako egoistki, które odbierają chleb mężczyznom i ich rodzinom. Zarazem wiele kobiet zapamiętało wojenną pracę jako czas niezależności, a w wielu krajach zostały im prawa wyborcze.

Historycy od dawna spierają się, czy wojna wyzwoliła kobiety. Brytyjski historyk Arthur Marwick widział w niej przyspieszenie przemian społecznych: dowodem miały być ograniczone prawa wyborcze z 1918 roku, nowe zawody kobiet i wyzwolone „flapperki” lat dwudziestych. Gail Braybon odpowiadała, że zmiany w pracy kobiet od początku przewidywano tylko „na czas wojny”. Margaret i Patrice Higonnet porównali stosunki płci do podwójnej helisy: kobiety zrobiły krok naprzód, ale mężczyźni jednocześnie weszli w jeszcze bardziej prestiżową rolę żołnierzy, więc dystans między płciami się nie zmienił. Francuska historyczka Peggy Bette uważa, że wojna raczej utrwaliła tradycyjne role płci, niż przybliżyła równość.

Susan Grayzel przypomina, że wojna dała wielu kobietom nowe umiejętności i szansę na nową więź z państwem, ale powojenny świat nie chciał uznać ich pracy na równi z męską. W Polsce bilans wypadł inaczej niż na Zachodzie, bo prawa wyborcze przyszły razem z niepodległością. Potwierdziła je w 1921 roku konstytucja marcowa.