Głód w Warszawie i Łodzi

9 października 1915 roku cesarsko-niemiecki prezydent policji w Warszawie, Ernst von Glasenapp, wydał wielkie, drukowane na plakacie obwieszczenie. Zawierało rozporządzenie o zaopatrzeniu ludności w mąkę i chleb, ustalało ceny maksymalne i zasady wydawania legitymacji i kart żywnościowych. Kto łamał przepisy, ryzykował grzywnę, konfiskatę towaru, a nawet więzienie. Według opracowania Instytutu Pamięci Narodowej kartki żywnościowe weszły w użycie 19 października. Dwa miesiące po wkroczeniu Niemców warszawiacy dostali kartki na chleb. W Łodzi, okupowanej od blisko roku, głód panował już od pierwszej wojennej zimy.

Warszawa

Kłopoty z wyżywieniem miasta zaczęły się na długo przed okupacją. Od pierwszych tygodni wojny ubogim pomagał warszawski Komitet Obywatelski, na którego czele stał książę Zdzisław Lubomirski. W październiku 1914 roku jego kuchnie i herbaciarnie wydały 12 tysięcy pełnych porcji, w listopadzie 59 tysięcy, a w styczniu 1915 roku już 209 tysięcy. Obiad w kuchni ludowej składał się z litra zupy mięsnej i pół funta chleba, a kuchnie dla dzieci wydawały posiłki za darmo.

Latem 1915 roku cofający się Rosjanie wywieźli z Warszawy urzędy i maszyny fabryczne, a nowi okupanci od razu zaczęli brać, co zostało. 13 sierpnia Niemcy zarządzili rekwizycję samochodów, metali, skór, wełny, bawełny i chemikaliów, a 19 sierpnia ogłosili monopol na sprzedaż mąki, mięsa i wędlin. W utworzonym 24 sierpnia Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim generała Hansa von Beselera okupanci traktowali kraj jako zaplecze surowcowe i spichlerz dla Niemiec, odciętych blokadą. Rekwizycje, mające charakter grabieży, pogłębiały nędzę. Jak pisze amerykański historyk Robert Blobaum, rekwizycje i ścisła kontrola dostaw do miasta przyniosły niedostatek, korupcję i szybki spadek poziomu życia.

Łódź

Najciężej dotknięta była Łódź. Wielki ośrodek przemysłu włókienniczego, który Niemcy zajęli w grudniu 1914 roku, został odcięty od rosyjskiego rynku i od surowców. Okupanci rekwirowali maszyny i surowce, a brakowało węgla i drewna na opał. Robotnicy tracili pracę i środki do życia. Od początku wojny drożały i znikały ziemniaki, a handlarze na nich spekulowali.

Łodzianie próbowali radzić sobie sami. W lutym 1915 roku sekcja rolna Głównego Komitetu Obywatelskiego zaczęła wydzielać ubogim mieszkańcom małe poletka, nazywane zagonkami. Lekarz Józef Maybaum proponował nawet sadzenie ziemniaków w miejskich parkach. Pierwsze działki wytyczono na Polesiu Konstantynowskim i na Sikawie, a dzierżawa kosztowała od jednej do trzech kopiejek za pręt. W kwietniu 1915 roku sekcja dysponowała już 594 morgami ziemi. Na zagonkach sadzono przede wszystkim ziemniaki, a także marchew, bób i groch. Nawóz był trudny do zdobycia, bo niemieccy żołnierze rekwirowali i sprzedawali koński obornik, więc kompostowano szlam, śmieci i fekalia.

Co było dalej

Kartki nie zapobiegły głodowi. W październiku 1916 roku Łódź wprowadziła karty kartoflane na 10,5 funta (około 4,25 kilograma) ziemniaków tygodniowo na osobę, a pod koniec roku przydział spadł do 6 funtów. Według szacunków kartki dawały łodzianom w 1916 roku od 750 do 1000 kalorii dziennie, a lekarze uważali, że do ochrony przed gruźlicą potrzeba około 2400. W czasie wojny ceny ziemniaków w Łodzi wzrosły o około 1300 procent. Liczba mieszkańców miasta razem z przedmieściami spadła z około 600 tysięcy do około 370 tysięcy. W Warszawie we wrześniu 1916 roku pomoc dla ludności przejęła nowo utworzona Rada Główna Opiekuńcza, która prowadziła schroniska i ochronki i rozdawała żywność.