Wybory do rady miejskiej Warszawy

14 lipca 1916 roku o ósmej wieczorem zamknięto lokale wyborcze w Warszawie. Kończyło się głosowanie w wyborach do rady miejskiej, pierwszych od dziesięcioleci wyborach do władz miasta. Rozpisali je niemieccy okupanci, a radnych wybierano w sześciu kuriach, w których głos właściciela kamienicy ważył wielokrotnie więcej niż głos robotnika. Rada zebrała się po raz pierwszy 24 lipca.

Samorząd z rąk okupanta

Po powstaniu styczniowym miasta Królestwa Polskiego straciły samorząd, a magistratami kierowali urzędnicy mianowani przez Rosjan. Wiosną 1915 roku car zatwierdził ustawę dającą miastom Królestwa wybieralne rady, ale zanim zdążono przeprowadzić wybory, Rosjanie opuścili Warszawę. Po wejściu Niemców w sierpniu 1915 roku miastem zarządzał Komitet Obywatelski, a prezydentem Warszawy był książę Zdzisław Lubomirski. Generał-gubernator Hans von Beseler, który chciał zjednać sobie Polaków, zgodził się zastąpić Komitet wybieralną radą. 8 kwietnia 1916 roku rozszerzył granice Warszawy, która powiększyła się ponad trzykrotnie, a w maju władze okupacyjne nadały miastu ordynację miejską z przepisami wyborczymi.

Ordynacja była daleka od demokratycznej. Głosować mogli mężczyźni, którzy ukończyli 25 lat i od co najmniej dwóch lat mieszkali w Warszawie, a kandydować mężczyźni po trzydziestce, władający biegle językiem polskim. Wyborców podzielono na sześć kurii, z których każda wybierała po 15 radnych, razem 90. Osobne kurie mieli właściciele nieruchomości, wielki przemysł i handel, inteligencja (adwokaci, nauczyciele, lekarze, inżynierowie, duchowni), rzemieślnicy i drobni kupcy oraz lokatorzy płacący podatek mieszkaniowy. Szósta kuria skupiała wszystkich pozostałych, głównie robotników. Według zestawień opartych na ówczesnej prasie do głosowania zapisało się około 82 tysięcy osób, z czego ponad 51 tysięcy w kurii szóstej, a w kurii wielkiego przemysłu i handlu nieco ponad tysiąc, choć obie wybierały tyle samo radnych.

Porozumienie polsko-żydowskie

Najwięcej emocji budziła sprawa żydowska. Żydzi stanowili ponad jedną trzecią mieszkańców Warszawy. Od wyborów do rosyjskiej Dumy w 1912 roku, po których Narodowa Demokracja ogłosiła bojkot żydowskiego handlu, stosunki polsko-żydowskie w mieście były bardzo napięte. Tym razem ugrupowania polskie i blok żydowski, w którym zasiadali syjoniści, ortodoksi i asymilatorzy, dogadały się. Na mocy porozumienia z końca czerwca podzieliły między siebie mandaty w czterech kuriach: według zestawienia na angielskiej Wikipedii z 60 miejsc 26 przypadło komitetowi narodowemu, 19 komitetowi demokratycznemu, a 15 Żydom. Ponieważ w tych kuriach zgłoszono jedną wspólną listę, głosowania w nich nie było. Stefan Kieniewicz pisał później, że gdyby podobny kompromis zawarto w 1912 roku, nic by na nim sprawa polska nie straciła.

Porozumienia nie przyjęli wszyscy. Grupa pisarzy i dziennikarzy piszących w jidysz, z adwokatem Noachem Pryłuckim na czele, utworzyła Komitet Ludowy (Folks-Komitet), który wystawił własną listę i domagał się samodzielnej polityki żydowskiej, autonomii kulturalnej i pełnego równouprawnienia. Własne listy wystawili też socjaliści, polscy i żydowscy.

Głosowanie

Wybory odbyły się więc tylko w dwóch kuriach. Inteligencja głosowała w dniach 10–12 lipca w ratuszu, w Pałacu Jabłonowskich, osobno w grupach zawodowych. Wśród wybranych był rektor odnowionego Uniwersytetu Warszawskiego Józef Brudziński. W kurii szóstej, najliczniejszej, głosowano 13 i 14 lipca, w zależności od pierwszej litery nazwiska. Według ówczesnych danych frekwencja wyniosła około 72 procent.

Według wyników podawanych za warszawską prasą w kurii szóstej 7 mandatów zdobyła lista Narodowej Demokracji i jej sojuszników, 4 Komitet Ludowy Pryłuckiego, 2 PPS-Frakcja Rewolucyjna, a po jednym wspólna lista Bundu i PPS-Lewicy oraz SDKPiL. Według Encyclopaedia Judaica sukces Komitetu Ludowego odzwierciedlał niezadowolenie drobnych kupców i rzemieślników. Było to pierwsze wielkie zwycięstwo ruchu, z którego wyrosła żydowska Partia Ludowa. Endecka prasa nazwała wynik Komitetu Ludowego zwycięstwem żydowskiego nacjonalizmu.

Pierwsza rada

24 lipca 1916 roku nowa rada zebrała się na pierwszym posiedzeniu. Prezydentem miasta pozostał Lubomirski, a przewodniczącym rady został Brudziński. Rada miała odtąd prowadzić sprawy miasta, które cierpiało z powodu głodu, bezrobocia i rekwizycji, choć ostatnie słowo wciąż należało do niemieckich władz okupacyjnych. W grudniu 1916 roku pierwsze wybory do rad miejskich przeprowadzono także w okupacji austro-węgierskiej, między innymi w Radomiu, Kielcach i Lublinie.