Wojna na ziemiach polskich

Od 1 sierpnia 1914 roku wojna na froncie wschodnim toczyła się na ziemiach polskich. W latach 1914–1915 przez Galicję i Królestwo Polskie kilka razy przetoczyły się wielkie bitwy, a Polacy walczyli w nich po obu stronach, w armiach trzech zaborców. Po przełamaniu pod Gorlicami w maju 1915 roku Rosjanie stracili Galicję i całe Królestwo, a cofając się, wywozili fabryki, pustoszyli kraj i wysiedlali ludność. Do końca wojny Królestwo żyło pod niemiecką i austro-węgierską okupacją, z rekwizycjami i głodem, a w latach 1916–1917 front wracał jeszcze na Wołyń i do Galicji Wschodniej. Według historyka Andrzeja Chwalby działania wojenne objęły blisko 90 procent obszaru odrodzonej Polski.

Granica zaborów staje się frontem

W 1914 roku ziemie polskie należały do trzech mocarstw. 1 sierpnia, gdy Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, granica niemiecko-rosyjska stała się linią frontu. Rosyjskie plany wojenne nie przewidywały obrony zachodniej części Królestwa Polskiego, wysuniętej daleko między Prusy a Austro-Węgry, więc wojska carskie wycofały się z przygranicznych miast. 2 sierpnia do opuszczonego przez Rosjan Kalisza wkroczył batalion pruskiego pułku piechoty, a 3 sierpnia pierwsi niemieccy żołnierze pojawili się w Częstochowie. 6 sierpnia Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Rosji i po raz pierwszy od rozbiorów dwa państwa zaborcze stanęły do walki przeciw sobie.

Dla Kalisza wkroczenie Niemców okazało się tragiczne. Od 4 sierpnia miasto padło ofiarą ostrzału artyleryjskiego, egzekucji i podpaleń, a do 22 sierpnia niemal całe historyczne centrum zostało zniszczone i wielu mieszkańców uciekło. Zburzenie Kalisza otworzyło listę przemocy wobec ludności cywilnej w tej wojnie. Mieszkańcy trzech zaborów służyli w armiach Rosji, Niemiec i Austro-Węgier, a więc po przeciwnych stronach frontu. Andrzej Chwalba przypomina, że w czasie Bożego Narodzenia 1914 roku Polacy w rosyjskich i austro-węgierskich mundurach świętowali razem Wigilię, dzieląc się opłatkiem, a dowództwa trzech armii zdecydowanie zakazały wspólnego świętowania.

Galicja 1914

Największa bitwa pierwszych tygodni rozegrała się na południu. W bitwie galicyjskiej, od 23 sierpnia do 11 września 1914 roku, na froncie od Wisły po Dniestr zmierzyły się główne siły Austro-Węgier i Rosji, blisko dwa miliony żołnierzy. Austriacy zaczęli od zwycięstw pod Kraśnikiem i Komarowem, ale Rosjanie rozbili ich prawe skrzydło nad Złotą i Gniłą Lipą. Po klęsce pod Gródkiem i Rawą Ruską armie habsburskie cofnęły się za San, a pod koniec września dalej, za Dunajec. Według różnych autorów Austro-Węgry straciły od około 320 do 400 tysięcy żołnierzy, a Rosjanie około 225–250 tysięcy. Prawie cała bitwa toczyła się na ziemiach polskich, a Polacy walczyli w niej po obu stronach: w pułkach galicyjskich i jako poborowi z Królestwa w armii rosyjskiej.

3 września Rosjanie weszli bez walki do Lwowa, stolicy Galicji. Zajęte ziemie Galicji i Bukowiny oddano pod zarząd generał-gubernatorstwa, którego szef, hrabia Gieorgij Bobrinski, oświadczył, że Galicja Wschodnia jest „rdzenną częścią jedynej, wielkiej Rusi”. Rosjanie zamknęli ukraińskie gazety, towarzystwa, czytelnie i księgarnie, prześladowali Kościół greckokatolicki i aresztowali jego metropolitę, Andrzeja Szeptyckiego. 27 września rosyjscy żołnierze dokonali we Lwowie pogromu ludności żydowskiej. Polski magistrat pod kierunkiem wiceprezydenta Tadeusza Rutowskiego organizował miejskie kuchnie i pomoc dla uchodźców i bronił samorządu miasta. Rosyjska okupacja trwała 293 dni.

Na drodze Rosjan została twierdza Przemyśl, w której znalazło się ponad 120 tysięcy żołnierzy i od około 18 do 30 tysięcy cywilów. W czasie pierwszego oblężenia rosyjska 3 Armia generała Radko Dimitriewa w dniach 5–8 października szturmowała forty i poniosła ciężkie straty, a 9 października do twierdzy dotarła odsiecz. W listopadzie Rosjanie znów otoczyli Przemyśl i w czasie drugiego oblężenia postanowili wziąć załogę głodem. Żołnierze zabijali konie, w mieście brakowało soli, mydła i świec, wybuchła epidemia cholery, a próby odsieczy w Karpatach kosztowały armię austro-węgierską setki tysięcy ludzi. 22 marca 1915 roku komendant wysadził forty i poddał twierdzę, a do rosyjskiej niewoli poszło około 117–120 tysięcy żołnierzy.

Bitwy w Królestwie i pod Krakowem

Pod koniec września 1914 roku niemiecka 9 Armia i austro-węgierska 1 Armia ruszyły ze Śląska i z zachodniej Galicji, by odciągnąć Rosjan od pokonanej armii habsburskiej. W bitwie pod Warszawą i Dęblinem Niemcy stanęli kilkanaście kilometrów od Warszawy, ale Rosjanie zgromadzili znacznie większe siły, sforsowali Wisłę i zmusili przeciwnika do odwrotu. Dla mieszkańców Królestwa oznaczało to przejście frontu przez ich domy dwa razy w ciągu miesiąca. Wojska obu stron rekwirowały żywność, konie i podwody, a wsie na liniach walk legły w gruzach. Warszawa po raz pierwszy doświadczyła bombardowań z powietrza: w najtragiczniejszym nalocie, 19 października, zginęło 18 osób. Wycofujący się Niemcy niszczyli kolej i mosty.

W listopadzie 9 Armia, już pod dowództwem Augusta von Mackensena, uderzyła spod Torunia w bok rosyjskich armii, które szykowały się do marszu na Śląsk. Bitwa pod Łodzią, trwająca od 11 listopada do 6 grudnia, była jedną z największych bitew manewrowych tej wojny: Niemcy niemal zamknęli Rosjan w kotle, a potem sami wyrwali się z okrążenia pod Brzezinami. Od 18 listopada na Łódź spadały pociski. Zginęło 135 cywilów, według innych źródeł 155, zniszczonych lub uszkodzonych zostało około 300 budynków, a wszystkie większe gmachy zajęli ranni. 6 grudnia Niemcy weszli do Łodzi, drugiego co do wielkości miasta Królestwa, i rządzili nią do listopada 1918 roku.

Na południu Rosjanie podeszli pod Kraków. Na początku listopada władze ogłosiły przymusową ewakuację i z miasta wyjechała mniej więcej jedna trzecia mieszkańców, a na przedpolu twierdzy palono wsie. W bitwie pod Krakowem, od 16 listopada, żadna ze stron nie odniosła rozstrzygającego sukcesu. W grudniu Austriacy uderzyli z doliny Raby w bok i na tyły rosyjskiej 3 Armii i po dziesięciu dniach walk w śniegu i mrozie pod Limanową zmusili Rosjan do odwrotu za Dunajec. Front zatrzymał się na linii Dunajca i Białej i przetrwał tam do maja 1915 roku. Mieszkańcy Limanowszczyzny i Sądecczyzny przeżyli przemarsze obu armii, rekwizycje, ostrzał i pożary.

Na północy Rosjanie cofnęli się nad Bzurę i Rawkę, kilkadziesiąt kilometrów od Warszawy. Przez siedem miesięcy, od grudnia 1914 do lipca 1915 roku, front nad Rawką i Bzurą nie przesunął się o więcej niż kilka kilometrów. Tu Niemcy po raz pierwszy na dużą skalę użyli broni chemicznej. 31 stycznia 1915 roku pod Bolimowem wystrzelili około 18 tysięcy pocisków z gazem łzawiącym, który w mroźnym powietrzu prawie nie parował, a 31 maja wypuścili z butli ponad 240 ton chloru. Po majowym ataku zatrutych zostało według rosyjskich historyków około 9 tysięcy rosyjskich żołnierzy. Mieszkańców wsi na linii okopów wysiedlono, a w Sochaczewie, który przez cały ten czas leżał na linii frontu, artyleria zniszczyła całkowicie 64 procent budynków.

Przełom 1915 roku

2 maja 1915 roku, po kilku godzinach ostrzału z ponad tysiąca dział i moździerzy, nowa niemiecka 11 Armia Mackensena, wsparta przez armie austro-węgierskie, uderzyła pod Gorlicami. W ciągu czterech dni obrona rosyjska rozpadła się na całej głębokości. Było to jedno z nielicznych w tej wojnie przełamań frontu okopów, po którym obrońca nie zdołał zbudować nowej linii. Po stronie austro-węgierskiej nacierała 12 Dywizja Piechoty z Krakowa, złożona w większości z Polaków, a w rosyjskich szeregach służyło wielu poborowych z Królestwa. Gorlice po bitwie były w dużej części ruiną, a wsie na pogórzu zniszczyły ostrzał i pożary.

3 czerwca wojska niemieckie i austro-węgierskie odbiły Przemyśl, w którym rosyjskie rządy trwały 73 dni. Po przełamaniu rosyjskich linii nad Wereszycą 22 czerwca do Lwowa weszły wojska austro-węgierskiej 2 Armii generała Eduarda von Böhm-Ermollego. Odchodząc, Rosjanie zabrali ze sobą zakładników, wśród nich Rutowskiego, a razem z nimi wyjechali galicyjscy moskalofile. W okolicznych wsiach cofające się wojska paliły zabudowania. Z powrotem austriackiej władzy przyszły jednak aresztowania podejrzanych o sprzyjanie Rosji, często na podstawie donosów, i wojenne rekwizycje.

Teraz przyszła kolej na Królestwo. 13 lipca ruszyła wielka ofensywa państw centralnych: armie generała Maxa von Gallwitza uderzyły znad granicy Prus Wschodnich na Narew, a wojska Mackensena z południa na Lublin i Chełm. 30 lipca Rosjanie stracili Lublin. Rosyjskie armie w środkowej Polsce znalazły się w głębokim worku i generał Michaił Aleksiejew zdecydował się wycofać je za Wisłę. 5 sierpnia nad ranem Rosjanie wysadzili mosty na Wiśle, a kilka godzin później do Warszawy weszły wojska niemieckie księcia Leopolda Bawarskiego. Dzień wcześniej Austro-Węgrzy zajęli twierdzę Iwangród. Skończyło się trwające od 1815 roku rosyjskie panowanie.

W kolejnych tygodniach padały następne twierdze. 20 sierpnia poddał się Nowogieorgijewsk, dzisiejszy Modlin, największa twierdza Imperium Rosyjskiego, a do niewoli poszła cała jego załoga. 22 sierpnia Rosjanie opuścili Osowiec, którego Niemcy nie zdołali zdobyć przez pół roku, a 26 sierpnia wojska państw centralnych weszły do Brześcia Litewskiego i Białegostoku. Do jesieni Rosjanie opuścili całe Królestwo Polskie.

Bieżeństwo i zniszczenia

Wielki odwrót z 1915 roku był zarazem katastrofą ludności cywilnej. Armia rosyjska przyjęła taktykę spalonej ziemi: z opuszczanych terenów wyganiała ludność, a jej majątek przejmowała lub niszczyła. Żydów, których oskarżała o zdradę, już wcześniej wysiedlała z kolejnych miejscowości w pasie przyfrontowym, a według części historyków w czasie wielkiego odwrotu deportowała w głąb Rosji około pół miliona Żydów. Austro-węgierski komunikat z 30 lipca zarzucał cofającym się Rosjanom, że niszczą osady i palą nawet zboże na polach. Na wschód ruszyła fala uchodźców, nazywana bieżeństwem, od rosyjskiego słowa oznaczającego uchodźstwo. Uciekali przede wszystkim chłopi z Podlasia i Lubelszczyzny, w większości prawosławni, wystraszeni propagandą o okrucieństwach Niemców. Według Andrzeja Chwalby z Królestwa i zaboru rosyjskiego musiało wyjechać w głąb Rosji 3,5 miliona ludzi, z których około jednej trzeciej stanowili Polacy, a według Anety Prymaki-Oniszk z ziem polskich nawet 2 miliony.

Razem z ludnością Rosjanie wywozili urzędy, archiwa i fabryki. Z Warszawy wywieźli uniwersytet, a z fabryk demontowali maszyny i wysyłali je w głąb Rosji razem z surowcami i częścią robotników. Przed odejściem podpalili warszawskie dworce Petersburski i Terespolski. W Białymstoku, jednym z największych ośrodków przemysłu włókienniczego w Imperium Rosyjskim, zniszczyli wieże ciśnień, część elektrowni i urządzenia kolejowe, a miasto na długie lata przestało być ośrodkiem przemysłowym. Wśród bieżeńców w drodze szerzyły się choroby zakaźne, a duża część z nich nie przeżyła wygnania. Ci, którzy po wojnie wracali w rodzinne strony, zastawali spalone wsie.

Uciekali także mieszkańcy Galicji. Już w czasie bitwy galicyjskiej setki tysięcy uchodźców, Polaków, Ukraińców i Żydów, ruszyły na zachód, a władze austriackie przymusowo ewakuowały Lwów, Przemyśl i Kraków. Kolejne fale przyniosły ofensywy rosyjskie z 1916 i 1917 roku. Według Kamila Ruszały w czterech falach uciekło niespełna milion ludzi, według Chwalby około 900 tysięcy. Trafiali do obozów barakowych w głębi monarchii, takich jak obóz w Gmünd, gdzie mieszkało ponad 28 000 uchodźców, przy 4500 miejscowych mieszkańców. Wycofujące się wojska austro-węgierskie aresztowały, a niekiedy rozstrzeliwały Rusinów podejrzanych o sympatie prorosyjskie.

Pod okupacją

24 sierpnia 1915 roku Niemcy utworzyli Generalne Gubernatorstwo Warszawskie z generałem Hansem Hartwigiem von Beselerem na czele. Obejmowało ono około 62 000 kilometrów kwadratowych z 6 milionami mieszkańców. W południowo-wschodniej części Królestwa Austro-Węgry utworzyły własne gubernatorstwo wojskowe, od 1 października 1915 roku z siedzibą w Lublinie, liczące 48 000 kilometrów kwadratowych i około 3,5 miliona mieszkańców. Białystok i okolice Augustowa podlegały niemieckiemu zarządowi wojskowemu, kierowanemu przez dowództwo frontu wschodniego Paula von Hindenburga i Ericha Ludendorffa.

Okupanci traktowali kraj przede wszystkim jako źródło żywności, surowców i rąk do pracy dla Niemiec, odciętych blokadą. Rekwizycje zaczęły się od pierwszych dni okupacji. W Łodzi już zimą 1914 roku okupanci wywozili z fabryk surowce, tkaniny, maszyny, części z mosiądzu i miedzi, silniki i pasy transmisyjne. W gubernatorstwie warszawskim zakazano handlu pszenicą, żytem i jęczmieniem, a do listopada 1918 roku Niemcy zarekwirowali ponad 400 000 sztuk bydła. W drugiej połowie 1916 roku jeden tylko oddział rekwizycyjny w Kaliszu wysłał do Niemiec prawie 25 milionów jaj. Polacy musieli też wyjeżdżać do pracy w Niemczech, dobrowolnie lub pod przymusem.

Skutkiem był głód. Chleb wydawano na kartki: od grudnia 1915 roku dzienna racja w miastach wynosiła 145 gramów, z coraz większą domieszką mąki jęczmiennej i skrobi ziemniaczanej. Pod koniec 1916 roku tygodniowa racja mięsa w Warszawie spadła do 50 gramów, a w 1918 roku dzienna racja chleba do 80 gramów. Łódzki przemysł włókienniczy, odcięty od rosyjskiego rynku i ograbiony z surowców, zamarł, a do maja 1915 roku bez pracy i środków do życia zostało w mieście około 250 tysięcy ludzi. W czasie wojny liczba mieszkańców Łodzi spadła o ponad ćwierć miliona, niemal o połowę. Pomoc niosły polskie komitety: w 1916 roku w tanich kuchniach gubernatorstwa jadło codziennie obiad około 100 000 ludzi.

Pomoc z zewnątrz nie nadeszła. Plan dostaw amerykańskiej żywności dla Królestwa, przygotowany przez Herberta Hoovera na wzór pomocy dla Belgii, upadł w lipcu 1916 roku, bo Berlin i Londyn obwiniały się nawzajem. Okupanci zabiegali jednak o przychylność Polaków. Niemcy zgodzili się na to, czego carskie władze odmawiały od dziesięcioleci, i 15 listopada 1915 roku otwarto polskojęzyczny Uniwersytet Warszawski i Politechnikę Warszawską. W lipcu 1916 roku w Warszawie odbyły się pierwsze od dziesięcioleci wybory do rady miejskiej, choć radnych wybierano w sześciu kuriach, a ostatnie słowo i tak należało do okupantów. Po akcie 5 listopada 1916 roku Polacy przejmowali sądownictwo i szkolnictwo, a w 1917 roku także zaopatrzenie ludności, ale rząd Królestwa nie miał wojska ani polityki zagranicznej, a władzę zachowali okupanci.

Lata 1916–1918

Po wielkim odwrocie front odsunął się na wschód, ale wojna trwała dalej na wschodnich ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Polacy walczyli tam po obu stronach frontu: Legiony po stronie austro-węgierskiej, a Brygada Strzelców Polskich w armii rosyjskiej. 4 czerwca 1916 roku ruszyła ofensywa Brusiłowa: armie generała Aleksieja Brusiłowa przerwały front pod Łuckiem i nad Dniestrem i zajęły Łuck, a potem Czerniowce i niemal całą Bukowinę. Na Wołyniu, nad Styrem, natarcie rosyjskiego XLVI Korpusu przez trzy dni powstrzymywały brygady Legionów Polskich. Bitwa pod Kostiuchnówką kosztowała legionistów około 2 tysięcy zabitych i rannych, a wojska państw centralnych musiały się cofnąć za Stochód. W sierpniu Rosjanie ponownie zdobyli Stanisławów.

Ostatni raz front przeszedł przez Galicję Wschodnią latem 1917 roku. 1 lipca ruszyła ofensywa Kiereńskiego, której celem był Lwów. Pod Zborowem czechosłowacka brygada w armii rosyjskiej przełamała front austro-węgierski, a w odwodzie 7 Armii stała polska dywizja strzelców, sformowana z Polaków służących w armii rosyjskiej. Natarcie szybko wygasło, bo rosyjskie oddziały coraz częściej odmawiały pójścia do ataku. 19 lipca Niemcy i Austriacy przeszli do kontrofensywy, 25 lipca weszli do Tarnopola, a pod koniec lipca front stanął nad Zbruczem, rzeką graniczną między Galicją a Rosją.

Pod koniec 1917 roku Rosja zawarła z państwami centralnymi rozejm i faktycznie wyszła z wojny, ale okupacja Królestwa trwała. Jesienią 1918 roku, gdy państwa centralne przegrywały wojnę, Polacy sami przejmowali władzę. 31 października polscy żołnierze armii austro-węgierskiej bez jednego strzału rozbroili garnizon Krakowa, a w Warszawie, gdzie stało około 30 tysięcy niemieckich żołnierzy, rozbrajano ich 11 listopada. Na Śląsku Cieszyńskim polska i czeska rada narodowa 5 listopada podzieliły tymczasowo kraj, a większa część, z Cieszynem i Bielskiem, przeszła pod zarząd polski. 11 listopada w Kielcach tłum napadł na uczestników żydowskiego wiecu, a w zajściach, które trwały jeszcze następnego dnia, zginęły cztery osoby. Wojna nie skończyła się jednak dla wszystkich: od 1 listopada Polacy walczyli o Lwów z Ukraińcami. Po zajęciu miasta przez Polaków, od 22 do 24 listopada, żołnierze i cywile rabowali i palili dzielnicę żydowską, a według ustaleń komisji z lat 1918–1919 zginęło od około 50 do co najmniej 150 Żydów.

Bilans i pamięć

Straty znamy tylko z szacunków, bo żadna z armii nie liczyła żołnierzy według narodowości. W armiach wszystkich stron poległo, zmarło lub zaginęło od 385 do 530 tysięcy Polaków: Tomasz Nałęcz podaje 385 tysięcy, Muzeum Historii Polski około 450 tysięcy, a Mieczysław Wrzosek około 530 tysięcy. Rannych było od około 900 tysięcy do miliona. W 1915 roku w głąb Rosji uciekło lub zostało wysiedlonych od 2 do 3,5 miliona mieszkańców Królestwa i zachodnich guberni, w tym około miliona Polaków, a z Galicji od 900 tysięcy do miliona ludzi. Ofiar cywilnych nie da się wiarygodnie policzyć.

Według Chwalby największe zniszczenia w Europie poniosły, obok Bałkanów, ziemie dawnej Rzeczypospolitej, bo nie było tu wojny pozycyjnej jak na Zachodzie, a wojska kilka razy przesuwały się na wschód i na zachód, niszcząc wszystko. W 1919 roku, na zaproszenie Ignacego Jana Paderewskiego, Polskę odwiedził Hoover i zobaczył tysiące dzieci bez jedzenia i ubrań i tysiące rodzin bez dachu nad głową. Śladem walk są setki cmentarzy wojennych. W Galicji Zachodniej austro-węgierski wydział grobów wojennych zbudował ich ponad 400, a w regionie łódzkim jest ich blisko 180.

Przez dziesięciolecia ta wojna była w Polsce niemal zapomniana. Najważniejszym wydarzeniem tych lat stało się odzyskanie niepodległości, a pamięć o bieżeństwie przetrwała głównie w rodzinach prawosławnych chłopów, którzy nie zostawili wspomnień ani pamiętników. Dla wielu mieszkańców Mazowsza front nad Rawką był „wojną zaborców”, obcą wojną. Chwalba zwraca uwagę, że historię w wydaniu światowym piszą głównie historycy zachodni, więc cierpienia i zniszczenia ziem polskich, podobnie jak Serbii, rzadko są w niej obecne. Zmienia się to dopiero w ostatnich latach, dzięki pracom polskich i zagranicznych historyków, archeologom badającym zachowane okopy i obchodom rocznic bieżeństwa.