Bitwa pod Kostiuchnówką

Bitwa pod Kostiuchnówką, stoczona w dniach 4–6 lipca 1916 roku na Wołyniu, była największą i najkrwawszą bitwą Legionów Polskich. W czasie ofensywy Brusiłowa rosyjska 3 Armia uderzyła nad Styrem w kierunku Kowla. Na jej drodze stały I i III Brygada Legionów, około 5 tysięcy piechoty, przeciw blisko trzykrotnie liczniejszemu XLVI Korpusowi. Przez trzy dni legioniści, choć ich sąsiedzi się cofali, odpierali kolejne szturmy i kontratakowali, a gdy cały front ruszył do odwrotu, odeszli za Stochód jako jedni z ostatnich. Zapłacili za to około 2 tysiącami zabitych, rannych i zaginionych. Bitwa była taktyczną porażką, ale w polskiej pamięci stała się symbolem wartości legionowego żołnierza, a polityczne następstwa tych dni doprowadziły do kryzysu w Legionach i odejścia Józefa Piłsudskiego.

Nazwa i daty

Bitwa wzięła nazwę od wsi Kostiuchnówka (dziś Kościuchnówka w obwodzie wołyńskim na Ukrainie), w której pobliżu biegła pierwsza linia legionowych okopów. W okresie międzywojennym obie formy nazwy były w użyciu, a na tablicy na Grobie Nieznanego Żołnierza widnieje napis „Kościuchnówka 4 XI 1915 i 4–6 VII 1916”. Polskie opracowania zgodnie datują bitwę na 4–6 lipca 1916 roku: od rosyjskiego przygotowania artyleryjskiego rankiem 4 lipca do odwrotu znad Styru po południu 6 lipca. Rosja posługiwała się wtedy kalendarzem juliańskim, więc w rosyjskich dokumentach jest to 21–23 czerwca. Rosyjska literatura nie wyodrębnia tej bitwy. Walki pod Kostiuchnówką, Hołuzją, Wołczeckiem i Maniewiczami opisuje jako fragment wznowionego natarcia Frontu Południowo-Zachodniego na Kowel.

Tło

Jesienią 1915 roku wszystkie trzy brygady Legionów po raz pierwszy znalazły się na jednym odcinku frontu, nad Styrem na Wołyniu. W listopadzie II Brygada zdobyła tu po krwawych szturmach Wzgórze Cegielniane, które odtąd nazywano Polską Górą. Potem front zamarł. Legioniści spędzili zimę i wiosnę w rozbudowanych okopach, ziemiankach i obozach na skraju lasów, między Hołuzją, Kostiuchnówką i Optową. Najdalej wysuniętym punktem pozycji była Reduta Piłsudskiego, piaszczysta wydma nad bagnami, za nią leżały Polski Lasek i Lasek Saperski, a na tyłach osada wybudowana przez legionistów, nazywana Legionowem.

W tym czasie narastał spór Legionów z austriackim dowództwem. Od lutego 1916 roku Rada Pułkowników, nieformalne gremium legionowych dowódców z Piłsudskim, Bolesławem Roją, Józefem Hallerem i Kazimierzem Sosnkowskim, domagała się, by Legiony uznano za polskie wojsko pod polskim dowództwem. 2 lipca 1916 roku jej przedstawiciele przedłożyli żądania komendantowi Legionów, generałowi Stanisławowi Puchalskiemu. Dalszy ciąg sporu przerwała bitwa.

4 czerwca 1916 roku ruszyła ofensywa Brusiłowa. Armie rosyjskie przełamały front pod Łuckiem, a wojska grupy armii Alexandra von Linsingena przez cały czerwiec z trudem łatały wyrwę. Pod koniec miesiąca Kwatera Główna przekazała generałowi Aleksiejowi Brusiłowowi 3 Armię generała Leonida Lesza, która miała uderzyć swoim lewym skrzydłem na Hołuzję i Maniewicze, a dalej na Kowel. Legiony, około 4850 bagnetów I i III Brygady z 26–34 działami, wchodziły w skład austro-węgierskiego korpusu kawalerii generała Leopolda von Hauera. Na północ od nich stała węgierska 11 Dywizja Kawalerii Honwedu, na południe, na Polskiej Górze, słaba 128 Brygada Piechoty z batalionami pospolitego ruszenia. II Brygada, około 1350 bagnetów, stała w odwodzie. Rosyjski XLVI Korpus generała Nikołaja Istomina miał dwie dywizje piechoty, 77 i 100, oraz dywizję kozacką, a w odwodzie 16 Dywizję Kawalerii. Polskie opracowania szacują jego siły na około 13 tysięcy piechoty i 3 tysiące kawalerii ze 104–120 działami.

Przebieg: 4 lipca

Rankiem 4 lipca, około szóstej, rosyjska artyleria, kierowana przez obserwatorów z balonów, otworzyła ogień na pozycje Legionów. Według polskich szacunków spadło na nie tego dnia około 20 tysięcy pocisków. Okopy zostały zasypane, linie telefoniczne zerwane, a granaty rozrywały nawet groby na legionowym cmentarzu. Około południa, w przerwie ognia, Piłsudski poszedł na Redutę i spędził tam, według wspomnień lekarza I Brygady Felicjana Sławoja Składkowskiego, około półtorej godziny wśród żołnierzy.

Pod wieczór ruszyła rosyjska piechota. Kolejne fale zatrzymywały się na nieprzeciętych zasiekach przed polskimi okopami, ale na prawym skrzydle Rosjanie przełamali obronę 128 Brygady i zajęli Polską Górę. Najciężej doświadczony został 5 pułk piechoty podpułkownika Leona Berbeckiego, zwany pułkiem „Zuchowatych”. Jego I batalion, zagrożony okrążeniem, wycofywał się wąską kładką przez bagna i według relacji z około 500 żołnierzy ocalało tylko 160. Kapitan Stanisław Sław-Zwierzyński zginął w kontrataku na bagnety. Wieczorem 8 kompania tego pułku pod podporucznikiem Aleksandrem Myszkowskim kontratakowała w stronę Polskiej Góry. Odsłoniętą z prawej strony Redutę Piłsudskiego trzeba było jednak w nocy opuścić.

Przebieg: 5 i 6 lipca

O świcie 5 lipca cztery kompanie I Brygady ruszyły do kontrataku pod górę i zostały niemal wybite. Potem rosyjska artyleria znów zasypała ogniem Polski Lasek, gdzie obrońcy siedzieli teraz w płytkich, ledwie wykopanych okopach. Sprowadzony z odwodu 3 pułk piechoty II Brygady odbił Polską Górę. Piłsudski w rozkazie z 11 lipca przypisał odebranie wzgórza kontratakowi Myszkowskiego z poprzedniego wieczoru, a późniejsze opracowania podkreślają rolę 3 pułku. Obie strony zgadzają się, że odzyskanie wzgórza o cały dzień opóźniło odwrót i uratowało oddziały stojące na południe od Legionów. Wieczorem Rosjanie wyparli wykrwawiony 3 pułk ze wzgórza, a prawe skrzydło obrony musiało się cofnąć o kilka kilometrów, na trzecią linię Optowa–Wołczeck.

6 lipca Rosjanie przełamali front na odcinku sąsiednich oddziałów austro-węgierskich i wprowadzili do walki 16 Dywizję Kawalerii. Pod Wołczeckiem szwadrony szarżowały na pozycje I Brygady. Odparły je V i VI batalion majora Fleszara, a działa majora Brzozy strzelały niemal z linii tyralierów. Po południu Komenda Legionów wydała rozkaz odwrotu za Stochód. 1 pułk Edwarda Rydza-Śmigłego szedł w straży tylnej. Do niewoli dostał się ranny dowódca 3 pułku, podpułkownik Henryk Minkiewicz, z częścią swoich żołnierzy. W nocy z 6 na 7 lipca, w lesie koło Maniewicz, rosyjski patrol ostrzelał czoło kolumny 5 pułku. Berbecki został ciężko ranny, a major Tadeusz Furgalski „Wyrwa”, jeden z najbardziej cenionych oficerów I Brygady, zginął. Po odwrocie, około 10 lipca, Legiony dostały kilka dni odpoczynku.

Straty

Legiony straciły w ciągu trzech dni około 2 tysięcy ludzi zabitych, rannych i zaginionych, czyli około jednej trzeciej walczących. 3 i 5 pułk piechoty straciły po mniej więcej połowie stanu. Piłsudski pisał, że pułk Berbeckiego stracił dowódcę, obu dowódców batalionów, więcej niż połowę oficerów i prawie połowę żołnierzy. Strat rosyjskich nie ustalono. Rosyjskie opracowania nie podają ich osobno dla walk pod Kostiuchnówką. Polskie relacje mówią o ciężkich stratach atakujących przed zasiekami, ale ich liczby nie da się sprawdzić.

Znaczenie

Rosjanie osiągnęli swój cel. Rosyjski historyk wojskowości Anton Kiersnowski pisał, że korpusy 3 Armii „rozbiły na głowę” grupę Hauera w bojach pod Hołuzją, Wołczeckiem i Maniewiczami, a do 14 lipca wojska Lesza i Kaledina stanęły nad Stochodem. Tam jednak natarcie się zatrzymało, a Kowla Rosjanie nie zdobyli aż do końca ofensywy. Polska tradycja widzi w bitwie przede wszystkim obronę, która nie pozwoliła rozbić frontu i dała sąsiadom czas na odwrót. Piłsudski w rozkazie z 11 lipca nazwał ją najcięższym z dotychczasowych bojów brygady i napisał, że legioniści schodzili zawsze ostatni z pola. Postawa Legionów zrobiła wrażenie także na Niemcach, co według części historyków przyczyniło się do decyzji, które w listopadzie 1916 roku doprowadziły do zapowiedzi utworzenia Królestwa Polskiego.

Dla samych Legionów bitwa otworzyła kryzys. Wykrwawione brygady wróciły z frontu przekonane, że giną za cudzą sprawę. 11 lipca Rada Pułkowników postanowiła wysłać do austriackiej Naczelnej Komendy Armii memoriał z żądaniem przekształcenia Legionów w polski korpus z polskimi oficerami. Piłsudski poparł ten nacisk prośbą o dymisję. Według Andrzeja Garlickiego złożył ją już 9 lipca, według innych opracowań 29 lipca. Austriacy odesłali go na urlop, a dymisję przyjęli dopiero 26 września, kilka dni po przekształceniu Legionów w Polski Korpus Posiłkowy. Za Komendantem prośby o zwolnienie złożyło wielu oficerów i żołnierzy I i III Brygady. Spór o to, czyim wojskiem są legioniści, wybuchł znowu rok później, w kryzysie przysięgowym, który skończył się rozbiciem Legionów i internowaniem Piłsudskiego.

W II Rzeczypospolitej Kostiuchnówka stała się miejscem pamięci. 15 lipca 1928 roku na Polskiej Górze odbyły się uroczystości z udziałem około 3 tysięcy gości i zaczęto sypać Kopiec Chwały Legionów, a w 1936 roku, w dwudziestą rocznicę bitwy, weterani otworzyli we wsi szkołę ze schroniskiem. Na miejscu bitwy do dziś istnieje legionowy cmentarz, którym opiekują się polscy harcerze.