Kazimierz Sosnkowski

Kazimierz Sosnkowski był przez całą wielką wojnę prawą ręką Józefa Piłsudskiego. Jako szef sztabu Związku Strzeleckiego przygotowywał strzelców do wojny, w sierpniu 1914 roku odprawiał z krakowskich Oleandrów Pierwszą Kompanię Kadrową, a potem był szefem sztabu i zastępcą komendanta I Brygady Legionów. W grudniu 1914 roku, pod nieobecność Piłsudskiego, dowodził nią w najcięższym boju tego roku pod Łowczówkiem. Dzielił też z Komendantem polityczne wybory: razem pracowali w Komisji Wojskowej Tymczasowej Rady Stanu, razem z niej odeszli i razem zostali aresztowani przez Niemców w lipcu 1917 roku. Z Magdeburga wrócili do Warszawy tym samym pociągiem, 10 listopada 1918 roku. W drugiej wojnie światowej Sosnkowski był naczelnym wodzem Polskich Sił Zbrojnych, ale jego nazwisko na zawsze pozostało związane z Legionami.

Przed wojną

Urodził się 19 listopada 1885 roku w Warszawie, w szlacheckiej rodzinie inżyniera chemika. Ze względu na podejrzenia o udział w nielegalnym kółku samokształceniowym nie mógł zdać matury w Warszawie i zdał ją ze złotym medalem w Petersburgu. W 1904 roku zaczął studiować architekturę w warszawskim Instytucie Politechnicznym, ale pochłonęła go rewolucja. Pod wrażeniem manifestacji na placu Grzybowskim w listopadzie 1904 roku wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej, jak sam pisał, nie dla haseł rewolucji proletariackiej, lecz dlatego, że partia ta prowadziła walkę zbrojną o niepodległość. W 1906 roku poznał Piłsudskiego, a w Organizacji Bojowej PPS został komendantem okręgu warszawskiego i kierował akcjami tak zwanej krwawej środy 15 sierpnia 1906 roku.

Zdekonspirowany, wyjechał za granicę, a od 1907 roku studiował na Politechnice Lwowskiej. W czerwcu 1908 roku w jego lwowskim mieszkaniu założono Związek Walki Czynnej, tajną organizację kadrową, z której wyrósł cały ruch strzelecki. Biografowie różnią się, czy pomysł wyszedł od niego, czy od Piłsudskiego, ale nie ma wątpliwości, że to Sosnkowski był jej organizatorem i szefem sztabu. Gdy w 1910 roku na bazie ZWC powstał jawny Związek Strzelecki, został zastępcą Piłsudskiego i szefem jego sztabu, a współpracownicy nazywali go po prostu „Szefem”. Egzaminy dyplomowe na politechnice miał zdawać jesienią 1914 roku. Przeszkodziła mu wojna.

1914–1916: szef sztabu I Brygady

Sosnkowski koordynował mobilizację strzelców, zarządzoną w nocy z 1 na 2 sierpnia 1914 roku, i odprawił pierwszy patrol kawalerii Władysława Beliny-Prażmowskiego. 6 sierpnia razem z Piłsudskim wysłali z Oleandrów kadrówkę, która przekroczyła granicę Królestwa Polskiego, a 12 sierpnia weszli na czele strzelców do Kielc. Tam Sosnkowski poprowadził pierwszy bój strzelców z Rosjanami. Piłsudski pisał, że miał przeciw sobie całą dywizję kawalerii, ale okazał się rozważny i cofał się powoli. 8 października awansował na podpułkownika. Kilka dni później Piłsudski wysłał go na rozmowy z oficerami niemieckiego wywiadu, a według polskiej Wikipedii także z Erichem Ludendorffem, i powierzał mu łączność z austro-węgierskim naczelnym dowództwem w Cieszynie.

19 grudnia 1914 roku oddziały Piłsudskiego przekształcono w I Brygadę Legionów, a Sosnkowski został jej szefem sztabu i zastępcą komendanta. Już następnego dnia brygadę wezwano pod Tarnów, gdzie Rosjanie przerwali front austro-węgierski, a Piłsudski był na rozmowach w Wiedniu. Sosnkowski poprowadził ją sam w bitwie pod Łowczówkiem w dniach 22–25 grudnia. W karczmie Brzezie w Lichwinie dostał rozkaz odbicia wzgórz 360 i 343 i postanowił uderzyć od razu, zanim Rosjanie się okopią. Przez trzy dni brygada odpierała kontrataki, a zachowujący zimną krew dowódca prosił wielokrotnie o jej zluzowanie. Według polskiej Wikipedii austriaccy oficerowie z rozbitych sąsiednich oddziałów oddawali się pod jego komendę. Piłsudski oficjalnie go pochwalił, Austriacy odznaczyli go Orderem Korony Żelaznej, a w niepodległej Polsce otrzymał za ten bój krzyż Virtuti Militari.

W 1915 roku Sosnkowski kierował walkami brygady, sam albo razem z Piłsudskim, najpierw w Królestwie, a potem na Wołyniu. W maju walczył pod Konarami, latem pod Kowalikami i Wysokiem Litewskim, a jesienią przez sześć tygodni dowodził jedną z grup I Brygady nad Styrem. Potem Komendant wysłał go potajemnie za linię frontu, na inspekcję Polskiej Organizacji Wojskowej. W lutym 1916 roku wszedł do Rady Pułkowników, nieformalnego gremium legionowych dowódców, którzy sprzeciwiali się proaustriackiej Komendzie Legionów i chcieli uniezależnić się od Naczelnego Komitetu Narodowego, którego departamentem wojskowym kierował Władysław Sikorski. Od kwietnia 1916 roku miał rangę pułkownika. 4 lipca, pierwszego dnia bitwy pod Kostiuchnówką, stoczonej w czasie ofensywy Brusiłowa, był razem z Piłsudskim na pierwszej linii, w ogniu rosyjskiej artylerii.

Gdy jesienią 1916 roku Piłsudski odszedł z Legionów na znak protestu, Sosnkowski zastąpił go 26 września na stanowisku dowódcy I Brygady. Austriacy odwołali go jednak już po trzech dniach, uznając, że myśli o przyszłości Polski tak samo jak Komendant.

Rada Stanu i Magdeburg

Po akcie 5 listopada Niemcy i Austriacy powołali w Warszawie Tymczasową Radę Stanu. Piłsudski pokierował w niej Komisją Wojskową, a Sosnkowski, równocześnie działający w Komendzie Naczelnej POW, został w kwietniu 1917 roku jego zastępcą. Obaj szybko uznali, że okupantom chodzi tylko o polskiego rekruta, a niepodległość nie posuwa się naprzód. Na początku lipca 1917 roku razem wystąpili z Rady, co otworzyło drogę do kryzysu przysięgowego: legioniści I i III Brygady odmówili przysięgi na braterstwo broni z Niemcami i Austro-Węgrami.

W nocy z 21 na 22 lipca 1917 roku niemieccy żandarmi aresztowali w Warszawie Piłsudskiego i Sosnkowskiego. Obu wywieziono przez Poznań do Gdańska, gdzie ich rozdzielono. Sosnkowskiego przewieziono potem do twierdzy w Wesel nad Renem, a w drugiej połowie sierpnia do Magdeburga, gdzie trafił do więzienia wyższego sądu wojskowego. Piłsudski siedział w tym samym mieście, w cytadeli, ale przez rok nie mieli ze sobą kontaktu. Latem 1918 roku, według IPN i polskiej Wikipedii w sierpniu, a według Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie we wrześniu, Sosnkowskiego przeniesiono do domku, w którym mieszkał Komendant. Odtąd niewola była dla obu lżejsza. Spędzali czas na długich rozmowach, grali w szachy, a pod eskortą mogli nawet wychodzić poza cytadelę.

8 listopada 1918 roku, w dniach rewolucji w Niemczech, obaj więźniowie odzyskali wolność. Przez Berlin pojechali specjalnym pociągiem do Warszawy i 10 listopada rano wysiedli na Dworcu Wiedeńskim.

Po wojnie

16 listopada 1918 roku Piłsudski mianował Sosnkowskiego dowódcą Okręgu Generalnego Warszawa, a kilka dni później awansował go na generała. W grudniu na grypę hiszpankę zmarła jego jedyna córka, a on sam ciężko zachorował. Od marca 1919 roku był wiceministrem, a w latach 1920–1924 ministrem spraw wojskowych. W czasie wojny polsko-bolszewickiej odpowiadał za rozbudowę i zaopatrzenie armii. Po przewrocie majowym w 1926 roku, którego nie poparł, próbował popełnić samobójstwo, co w obozie piłsudczykowskim odebrano jako dowód braku lojalności. W 1939 roku dowodził Frontem Południowym, a na emigracji był komendantem głównym Związku Walki Zbrojnej i w latach 1943–1944 naczelnym wodzem. Odwołany jesienią 1944 roku, po rozkazie, w którym wytknął aliantom brak pomocy dla powstania warszawskiego, osiadł po wojnie w Kanadzie, gdzie zmarł 11 października 1969 roku w Arundel.

Ocena

Sosnkowski uchodził, także w oczach przeciwników, za umysł wybitny: inteligentnego organizatora o świetnej pamięci, intelektualistę i patriotę. W historii Legionów zapisał się jako jeden z najbliższych współpracowników Piłsudskiego, jego zastępca w ruchu strzeleckim i w I Brygadzie, a za jego największy sukces dowódczy w tej wojnie uchodzi Łowczówek. Piłsudski w opinii z 1922 roku chwalił jego otwarty umysł i zdolność oceniania spraw wykraczających poza wojsko, zarzucał mu jednak słabe przygotowanie operacyjne i niezbyt silny charakter, skłonny do zwątpienia przy niepowodzeniach. Podobne zastrzeżenia, brak zdecydowania przy wielkich zdolnościach analitycznych, powtarzali później krytycy jego dowodzenia w czasie drugiej wojny światowej.