Powstanie Rady Obrony Państwa

1 lipca 1920 roku Sejm Ustawodawczy uchwalił ustawę o utworzeniu Rady Obrony Państwa. Był to nadzwyczajny organ, w którym zasiedli razem przedstawiciele Sejmu, rządu i wojska, a na którego czele stanął Naczelnik Państwa Józef Piłsudski. Rada miała decydować „we wszystkich sprawach związanych z prowadzeniem i zakończeniem wojny oraz z zawarciem pokoju”. Powstała w chwili, gdy wojsko polskie od miesiąca cofało się na Ukrainie, a na Białorusi szykowała się do natarcia armia Tuchaczewskiego.

Czerwcowy kryzys

Po tym, jak Konarmia Budionnego przerwała front, wojska polskie oddały Kijów i w ciągu kilku tygodni cofnęły się na Ukrainie o ponad 200 kilometrów. Klęska na froncie zbiegła się z kryzysem w kraju. 8 czerwca zastrajkowali pracownicy warszawskiej elektrowni, gazowni i wodociągów, a 9 czerwca podał się do dymisji rząd Leopolda Skulskiego. Przez dwa tygodnie partie spierały się o nowy gabinet. Dopiero 23 czerwca rząd utworzył Władysław Grabski, ale jego gabinet uchodził za słaby, a w warszawskich salonach przeciwnicy Piłsudskiego głośno przypominali, że od początku przestrzegali przed wyprawą na Kijów.

28 czerwca Grabski rozmawiał o sytuacji z marszałkiem Sejmu Wojciechem Trąmpczyńskim. Pomysł rządu obrony narodowej z udziałem wszystkich stronnictw nie znalazł wtedy poparcia prawicy i centrum, na których opierał się nowy gabinet. Zamiast tego przygotowano projekt ściślejszego komitetu, w którym zasiedliby przedstawiciele Sejmu, rządu i Naczelnego Dowództwa. Piłsudski go poparł. Rząd przyjął projekt 29 czerwca, a następnego dnia uzgodniono go z lewicą, która chciała w Radzie więcej posłów. 30 czerwca projekt trafił do Sejmu, a 1 lipca Sejm go uchwalił.

Skład i uprawnienia

Według ustawy w Radzie zasiadali Naczelnik Państwa jako przewodniczący, marszałek Sejmu, dziesięciu posłów wyznaczonych przez Sejm, premier, trzech ministrów wyznaczonych przez Radę Ministrów i trzech przedstawicieli wojska, których wskazywał Naczelny Wódz. Razem 19 osób. Wśród posłów byli przywódcy najważniejszych klubów, od endeckiego, który reprezentował Roman Dmowski, po ludowców z „Piasta” Macieja Rataja i socjalistę Norberta Barlickiego. Wojsko reprezentowali w praktyce różni generałowie, najczęściej Kazimierz Sosnkowski i Tadeusz Rozwadowski.

Rada mogła wydawać w sprawach wojny i pokoju rozporządzenia i zarządzenia, które podlegały natychmiastowemu wykonaniu. Te, które według prawa wymagały ustawy, rząd miał potem przedkładać Sejmowi do zatwierdzenia. Do ważności uchwał potrzebna była obecność dwóch trzecich członków, w tym co najmniej połowy posłów. Rozwiązać Radę mógł tylko Sejm. Ustawę podpisali Trąmpczyński i Grabski, a 3 lipca ogłoszono ją w „Dzienniku Ustaw” i tego dnia weszła w życie. Rada ograniczała dotychczasową swobodę Piłsudskiego jako Naczelnego Wodza, ale on sam namawiał nieufnych posłów lewicy, by za nią głosowali. Rada nie zastępowała rządu, ale pozwalała szybko i wspólnie podejmować decyzje, na które dotąd trzeba było czekać na Sejm.

Pierwsze decyzje

Rada od razu zajęła się zaciągiem ochotniczym i odezwą do społeczeństwa. 3 lipca Piłsudski w jej imieniu wezwał do walki cały naród. 5 lipca Rada zwróciła się o pomoc do obradującej w Spa konferencji państw Ententy, a 6 lipca Grabski pojechał tam prosić o pośrednictwo w rokowaniach z Moskwą. 7 lipca powstał Generalny Inspektorat Armii Ochotniczej z generałem Józefem Hallerem na czele. Według IPN w ciągu niespełna trzech miesięcy zgłosiło się do niej ponad sto tysięcy ochotników.

Rada działała do 1 października 1920 roku. W tym czasie wydała kilkadziesiąt rozporządzeń, między innymi ustanowiła Krzyż Walecznych, i to ona w lipcu upoważniła rząd do rozmów rozejmowych z Rosją sowiecką.