Początek wyprawy kijowskiej

25 kwietnia 1920 roku wojska polskie, a u ich boku oddziały Ukraińskiej Republiki Ludowej, uderzyły na Armię Czerwoną na całej długości frontu od Prypeci do granicy rumuńskiej nad Dniestrem. Tak zaczęła się wyprawa kijowska, którą osobiście dowodził Józef Piłsudski. Jej celem było rozbicie sowieckich armii na prawobrzeżnej Ukrainie i osadzenie w Kijowie rządu Symona Petlury, z którym cztery dni wcześniej Polska zawarła sojusz. Konwencję wojskową podpisano w przeddzień ofensywy, 24 kwietnia.

Plan i siły

Piłsudski spodziewał się, że po pokonaniu białych bolszewicy rzucą wszystkie siły na Polskę. Od początku roku Armia Czerwona ściągała na front polski coraz więcej dywizji, a 10 marca jej naczelny wódz Siergiej Kamieniew zatwierdził plan uderzenia na zachód. Piłsudski chciał go uprzedzić. Na Ukrainie przeciwnik był słabszy niż na Białorusi: Front Południowo-Zachodni Aleksandra Jegorowa miał tu 12 i 14 Armię, a jego 13 Armia stała na południu naprzeciw białych na Krymie. Według rosyjskich opracowań na głównym kierunku Polacy mieli prawie trzykrotną przewagę.

Według IPN do natarcia ruszyło około 60 tysięcy polskich żołnierzy. Front podzielono na odcinki. Od granicy rumuńskiej do Płoskirowa dowodził 6 Armią generał Wacław Iwaszkiewicz, od Płoskirowa do Połonnego 2 Armią generał Antoni Listowski, od Połonnego do Olewska 3 Armią generał Edward Rydz-Śmigły, a dalej na północ, do Mozyrza, grupa pułkownika Józefa Rybaka. Ukraińcy zdołali wystawić w Polsce dwie niepełne dywizje. Ich obecność u boku Polaków miała, jak pisze historyk IPN Mirosław Szumiło, głównie znaczenie propagandowe.

Trzy dni natarcia

Polskie uderzenie zaskoczyło przeciwnika. 26 kwietnia, po rajdzie kawalerii, Polacy zajęli Żytomierz. 27 kwietnia piechota weszła do Berdyczowa, a 1 Dywizja Jazdy opanowała węzeł kolejowy Koziatyn, gdzie wpadł w jej ręce ogromny tabor kolejowy. Na południu 6 Armia zajęła Winnicę, Bar i Żmerynkę, na północy wojska polskie wzięły Czarnobyl, wtedy ważny port rzeczny, i doszły do Dniepru przy ujściu Prypeci. 28 kwietnia pod Koziatynem rozbito brygadę złożoną z Ukraińców służących w Armii Czerwonej. Według polskich i rosyjskich opracowań w tych dniach Polacy wzięli około 25 tysięcy jeńców i 120 dział.

Strategicznego celu nie osiągnięto. Sowiecka 12 Armia została rozproszona, ale nie rozbita, bo część jej oddziałów zaczęła się cofać na wschód jeszcze przed polskim natarciem. Na przedpolach Kijowa przeciwnik nie przyjmował walki i wycofywał się za Dniepr.

Odezwa do Ukraińców

26 kwietnia Piłsudski ogłosił odezwę do mieszkańców Ukrainy. Zapewniał w niej, że wojska polskie usuną z ziem zamieszkanych przez naród ukraiński obcych najeźdźców i „pozostaną na Ukrainie przez czas potrzebny po to, aby władzę na ziemiach tych mógł objąć prawy rząd ukraiński”. Razem z nimi wracały na Ukrainę, jak pisał, oddziały atamana Petlury, które w Polsce „znalazły schron i pomoc w najcięższych dniach próby”. Petlura ze swej strony podkreślał trwałość sojuszu z Polską.

Ukraińska ludność przyjęła wkraczające wojska z rezerwą. Kraj był wyniszczony latami wojen i rekwizycji, a wielu chłopów obawiało się powrotu polskich ziemian. Także w samej Polsce wyprawa miała przeciwników, przede wszystkim w obozie narodowym. Bolszewikom, jak zauważa część historyków, pozwoliła natomiast przedstawiać się światu jako strona napadnięta. 29 kwietnia dowódcą sowieckiego Frontu Zachodniego na Białorusi został Michaił Tuchaczewski.