Edward Rydz-Śmigły

Edward Rydz, w czasie wielkiej wojny znany głównie pod pseudonimem „Śmigły”, był jednym z najzdolniejszych oficerów liniowych, jakich wydały Legiony. Malarz z wykształcenia, przez trzy lata dowodził 1 pułkiem piechoty I Brygady, najbardziej doświadczonym oddziałem Józefa Piłsudskiego. Jego największa rola przypadła jednak na czas, gdy Komendant siedział w niemieckim więzieniu. Od lata 1917 roku Rydz kierował Polską Organizacją Wojskową, konspiracją, która w listopadzie 1918 roku rozbrajała zaborców i wyniosła do władzy lewicę niepodległościową. W lubelskim rządzie Ignacego Daszyńskiego był ministrem wojny. Później został marszałkiem Polski i naczelnym wodzem w 1939 roku, ale ta część jego życiorysu leży poza wielką wojną.

Przed wojną

Urodził się 11 marca 1886 roku w Brzeżanach w Galicji Wschodniej. Ojciec, podoficer ułanów, a potem wachmistrz policji, zmarł, gdy Edward miał dwa lata, a matka, gdy miał dziesięć. Wychowywał go ubogi dziadek, a potem zaprzyjaźniona rodzina inteligencka, dzięki której mógł się uczyć. W 1905 roku zdał maturę w brzeżańskim gimnazjum, gdzie należał do młodzieżowych organizacji niepodległościowych, i rozpoczął studia w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, u Leona Wyczółkowskiego i Teodora Axentowicza.

W 1908 roku wstąpił do Związku Walki Czynnej, tajnej organizacji wojskowej obozu Piłsudskiego. W latach 1910–1911 odbył jednoroczną służbę w armii austro-węgierskiej w Wiedniu, którą traktował jako szkołę przyszłej walki o niepodległość. W ruchu strzeleckim używał pseudonimu „Śmigły”. W 1912 roku ukończył kursy oficerskie Związku Strzeleckiego, prowadził kurs strzelecki w Krakowie, a w 1913 roku został komendantem okręgu lwowskiego i redaktorem miesięcznika „Strzelec”. Na ASP wrócił i studia ukończył tuż przed wojną. Piłsudski już wtedy wysoko go cenił.

1914–1916: w I Brygadzie

W lipcu 1914 roku Rydza zmobilizowano do austriackiego 55 pułku piechoty, ale Piłsudski wyreklamował go do swoich oddziałów. 13 sierpnia objął dowództwo III batalionu strzelców, który brał udział w zajęciu Kielc, a potem zajął Nowy Korczyn. Rydz pomagał też tworzyć pierwszą legionową służbę wywiadowczą. 9 października został majorem. Jego batalion wyróżnił się w październiku w boju pod Laskami i Anielinem, na przedpolu Dęblina, w czasie bitwy pod Warszawą i Dęblinem. Pod koniec listopada w Chyszówkach zaskoczył oddział kozaków.

18 grudnia 1914 roku, przy przekształcaniu oddziałów Piłsudskiego w I Brygadę, Rydz objął dowództwo 1 pułku piechoty. Kilka dni później pułk poszedł do natarcia pod Łowczówkiem. Brygadą dowodził tam pod nieobecność Komendanta Kazimierz Sosnkowski, a 1 pułk szturmował wzgórze 360, gdzie trafił na zasieki i ogień karabinów maszynowych. Zimę brygada spędziła w okopach nad Nidą. Gdy w maju 1915 roku, po przełamaniu pod Gorlicami, front rosyjski zaczął się cofać, pułk Rydza walczył pod Konarami, a później pod Tarłowem. 3 czerwca 1915 roku Rydz awansował na podpułkownika. Jesienią, na Wołyniu, w czasie sporu Piłsudskiego z Komendą Legionów, przez kilka tygodni dowodził częścią I Brygady nad Styrem.

W lipcu 1916 roku, w czasie ofensywy Brusiłowa, pułk Rydza walczył w bitwie pod Kostiuchnówką, najkrwawszym boju Legionów, a potem nad Stochodem. Gdy Austriacy nie zgodzili się na spolszczenie dowództwa Polskiego Korpusu Posiłkowego, jak przemianowano Legiony, Piłsudski podał się do dymisji. Rydz poszedł w jego ślady i również poprosił o zwolnienie. Legionowa kariera Rydza skończyła się w lipcu 1917 roku. W kryzysie przysięgowym jego pułk odmówił przysięgi na braterstwo broni z Niemcami i Austro-Węgrami, a samego dowódcę zwolniono ze służby bez prawa noszenia munduru. Wyjechał do Krakowa. Austriacy chcieli go wcielić do swojej armii, ale ciężko zachorował, a potem, według biografów, symulował chorobę, by uniknąć poboru.

Komendant POW

Po aresztowaniu Piłsudskiego i Sosnkowskiego w lipcu 1917 roku Rydz stanął na czele Polskiej Organizacji Wojskowej. Według części biografów wyznaczył go na to stanowisko sam Piłsudski, ale przed aresztowaniem nie zdążył mu dać żadnych wskazówek, więc nowy komendant musiał polegać na własnym rozeznaniu. Przeniósł kierownictwo organizacji do Krakowa, rozszerzył jej działalność na Galicję i głębiej ją zakonspirował, bo Niemcy zaczęli ścigać jej członków. Komórki POW miały w przyszłości podjąć walkę zbrojną z zaborcami, tym razem już nie tylko z Rosją. Rydz szukał kontaktów z Polakami w armii rosyjskiej i z żołnierzami Józefa Hallera, który w lutym 1918 roku przebił się pod Rarańczą przez front austriacki.

W 1918 roku Rydz, razem z Michałem Sokolnickim, Andrzejem Strugiem, Józefem Beckiem i Bolesławem Wieniawą-Długoszowskim, jeździł na Ukrainę i Białoruś. Próbował tam wspólnie z Hallerem budować nowe wojsko polskie z rozproszonych formacji. Armii nie udało się stworzyć, ale według biografów zasygnalizowano Entencie, że obok Komitetu Narodowego Polskiego Romana Dmowskiego istnieje w kraju silny obóz piłsudczykowski. W czasie pobytu w Kijowie poznał Martę Zaleską, z którą związał się na resztę życia.

Jesienią 1918 roku, gdy po orędziu Rady Regencyjnej regenci szukali ministra wojny, w zastępstwie uwięzionego Piłsudskiego proponowano tę tekę Rydzowi w rządzie Józefa Świeżyńskiego. Rydz nie porozumiał się jednak z narodowymi demokratami i rozmowy upadły.

Listopad 1918: Lublin

Rozpad Austro-Węgier dał POW szansę, na którą czekała. Na 1 listopada Rydz zarządził mobilizację organizacji i zaproponował utworzenie w Lublinie, na terenie dawnej okupacji austriackiej, republikańskiego rządu niezależnego od Rady Regencyjnej. 3 listopada przyjechał do Lublina. Komisarz Rady Regencyjnej Juliusz Zdanowski zaproponował mu porozumienie, na mocy którego Rydz został dowódcą wojsk polskich w dawnej okupacji austriackiej, a 5 listopada przybyły z Warszawy szef sztabu generał Tadeusz Rozwadowski chciał mu powierzyć brygadę złożoną z peowiaków, przeznaczoną do walki z Ukraińcami pod Hrubieszowem. Rydz nie porzucił jednak planów politycznych. W nocy z 6 na 7 listopada powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej Daszyńskiego, a Rydz, w zastępstwie Piłsudskiego, objął w nim tekę ministra wojny. Rząd lubelski mianował go generałem.

Piłsudski, który 10 listopada wrócił do Warszawy, przyjął wieści z Lublina chłodno. Według relacji wysłanego do niego zaufanego człowieka Rydza, Bogusława Miedzińskiego, wyraził się źle o powstaniu rządu ludowego i powątpiewał nawet w lojalność swojego podwładnego. Gdy Rydz przyjechał następnego dnia do Warszawy, Komendant potraktował go bardzo oficjalnie. Rydz poparł jego żądanie, by rząd lubelski ustąpił, i rząd się rozwiązał. Piłsudski nie uznał nadanego w Lublinie awansu. 16 listopada mianował Rydza dowódcą Okręgu Generalnego w Lublinie, a dopiero 21 listopada generałem podporucznikiem. W grudniu Rydz objął dowództwo Okręgu Generalnego Warszawa.

Po wojnie

W 1919 roku Rydz dowodził na Wołyniu, a w kwietniu poprowadził legionową dywizję, która zdobyła Wilno. Na przełomie 1919 i 1920 roku kierował polsko-łotewską operacją, która odbiła z rąk bolszewików Dyneburg. W wojnie polsko-bolszewickiej jego 3 Armia zajęła 7 maja 1920 roku Kijów, a w sierpniu dowodził prawym skrzydłem grupy uderzeniowej znad Wieprza. W 1920 roku, na mocy ustawy pozwalającej dołączyć do nazwiska pseudonim wojskowy, przyjął nazwisko Rydz-Śmigły, a później używał formy Śmigły-Rydz. Po śmierci Piłsudskiego w 1935 roku został generalnym inspektorem sił zbrojnych, w 1936 roku marszałkiem Polski, a 1 września 1939 roku naczelnym wodzem. Po klęsce wrześniowej został internowany w Rumunii, skąd jesienią 1941 roku przedostał się przez Węgry do okupowanej Warszawy. Zmarł tam 2 grudnia 1941 roku i został pochowany na Powązkach pod przybranym nazwiskiem Adam Zawisza.

Ocena

O Rydzu-Śmigłym pamięta się dziś przede wszystkim jako o naczelnym wodzu przegranej kampanii 1939 roku, a historycy oceniają go w tej roli w większości surowo. Jego żołnierską drogę z lat wielkiej wojny ocenia się znacznie lepiej. Piłsudski uważał go za znakomitego dowódcę liniowego, który dobrze wykonuje powierzone zadania, a w opinii z 1922 roku wymieniał go wśród kandydatów na naczelnego wodza na wypadek wojny, choć wątpił, czy poradzi sobie z apodyktycznymi generałami i ze sprawami państwowymi wykraczającymi poza wojsko.

Kierowanie POW w latach 1917–1918 było pierwszym jego zadaniem politycznym. Rydz utrzymał organizację po uwięzieniu Komendanta i przygotował ją do jesieni 1918 roku, kiedy stała się jedną z głównych sił przejmujących władzę w Królestwie i Galicji. Wejście do rządu lubelskiego, jego pierwsza samodzielna decyzja polityczna, odbiło się jednak na jego karierze. Daria i Tomasz Nałęczowie przytaczają pogłoskę, że Piłsudski skarcił go za to wzgardliwymi słowami, i twierdzą, że przez następnych siedemnaście lat trzymał go z dala od polityki.