Józef Świeżyński

Józef Świeżyński był ostatnim prezydentem ministrów powołanym przez Radę Regencyjną. Lekarz z wykształcenia, ziemianin z Sandomierskiego i członek tajnej Ligi Narodowej, przed wojną trzykrotnie zasiadał w rosyjskiej Dumie. W latach okupacji kierował Międzypartyjnym Kołem Politycznym, czyli obozem pasywistów, którzy nie ufali państwom centralnym i liczyli na Ententę. W październiku 1918 roku, gdy Niemcy przegrywały wojnę, stanął na czele pierwszego rządu, o którego zatwierdzenie regenci nie zabiegali u okupantów. Gabinet przetrwał niespełna dwa tygodnie. 3 listopada wypowiedział regentom posłuszeństwo i zapowiedział utworzenie „rządu narodowego”, a następnego dnia Rada Regencyjna go odwołała. Historycy uznają ten epizod za kompromitację narodowych demokratów w decydujących dniach odzyskiwania niepodległości.

Przed wojną

Urodził się 19 kwietnia 1868 roku we Wlonicach jako syn ziemianina Władysława Gerarda Świeżyńskiego i Heleny z Jaxa-Konarskich. Uczył się w gimnazjum w Radomiu, a medycynę studiował na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Już na studiach działał w konspiracyjnym Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, a w 1893 roku wstąpił do Ligi Narodowej. Po studiach pracował w klinikach w Berlinie i Giessen, ożenił się z Wandą Kiniorską i wrócił do Warszawy. W 1896 roku, z powodu choroby żony, przeniósł się do majątku jej rodziny w Jeleniowie, a w 1908 roku kupił majątek Sadłowice. W obu miejscach prowadził działalność społeczną.

W latach 1906–1915 trzykrotnie wybierano go z guberni radomskiej do Dumy Państwowej: do pierwszej, trzeciej i czwartej. Dzielił wtedy czas między Sadłowice a Petersburg. Należał do obozu narodowych demokratów Romana Dmowskiego, który w Dumie stawiał na porozumienie z Rosją przeciw Niemcom.

Na czele pasywistów

W 1915 roku Rosjanie wycofali się z Królestwa, a władzę objęli Niemcy i Austriacy. Ugrupowania, które nie chciały współpracować z okupantami, utworzyły w Warszawie Międzypartyjne Koło Polityczne. Świeżyński był jego prezesem w latach 1915–1918. Koło skupiało narodowych demokratów, konserwatywnych realistów i ich sojuszników. Nie wierzyło w obietnice aktu 5 listopada, bojkotowało Tymczasową Radę Stanu i stawiało na zwycięstwo Ententy. Po patencie z 12 września 1917 roku pasywiści oświadczyli, że nie brali udziału w wyborze regentów, i zastrzegli, że Rada Regencyjna nie może bez woli narodu rozstrzygać o granicach i ustroju państwa. W kwietniu 1918 roku Świeżyński został wybrany do Rady Stanu, w której pasywiści zdobyli większość mandatów wybieralnych i stanowili opozycję wobec rządu Jana Kantego Steczkowskiego.

Premier

Jesienią 1918 roku sytuacja się odwróciła. Niemcy i Austro-Węgry poprosiły prezydenta Wilsona o rozejm, a 7 października Rada Regencyjna ogłosiła orędzie zapowiadające niepodległą Polskę i rząd złożony z przedstawicieli wszystkich stronnictw. Jan Kucharzewski nie zdołał takiego rządu zbudować. 23 października regenci powołali na prezydenta ministrów Świeżyńskiego, a nowy gabinet zaprzysiężono tego samego dnia. Był to pierwszy rząd Królestwa, o którego zatwierdzenie regenci nie zabiegali u okupantów.

Gabinet zdominowali politycy Narodowej Demokracji, którzy według części historyków zgodzili się na współpracę z regentami bez akceptacji Dmowskiego, przebywającego wtedy na Zachodzie. Ministrem spraw wewnętrznych został Zygmunt Chrzanowski, ministrem rolnictwa Władysław Grabski, a kilka dni później ministrem spraw zagranicznych Stanisław Głąbiński. W rządzie zasiadł też Antoni Ponikowski. Tekę ministra spraw wojskowych zarezerwowano dla Józefa Piłsudskiego, więzionego w Magdeburgu. 24 października „Monitor Polski” ogłosił pismo Świeżyńskiego do kanclerza Rzeszy, w którym premier podawał, że brygadier Piłsudski został powołany na to stanowisko. Starania o uwolnienie Komendanta nie przyniosły jednak skutku. Rząd zajmował się organizacją wojska, które po 12 października przeszło pod zwierzchnictwo regentów, i podziałem kraju na okręgi wojskowe.

3 i 4 listopada

Gabinet od początku miał niewielkie poparcie, nawet wśród działaczy Ligi Narodowej, z których część sprzeciwiała się objęciu przez Świeżyńskiego premierostwa. Rada Regencyjna, uważana przez lewicę za twór okupantów, ciążyła endekom, a monarchia Habsburgów rozpadała się na oczach wszystkich. W Krakowie władzę przejmowali Polacy, a w Lublinie lewica przygotowywała własny rząd. Na posiedzeniu gabinetu 3 listopada minister Chrzanowski złożył wniosek nagły: rząd miał wypowiedzieć posłuszeństwo Radzie Regencyjnej, oznajmić to narodowi w odezwie i utworzyć „rząd narodowy” w porozumieniu „z politycznymi stronnictwami przedstawiającymi lud polski”. Według historyka Włodzimierza Sulei odezwę wysłano do prasy, a Świeżyński osobiście zawiadomił regentów o decyzji gabinetu.

Regenci nie ustąpili. 4 listopada odwołali cały rząd, a Świeżyński, jak zauważa Suleja, sam kontrasygnował akt własnej dymisji. Inne ugrupowania nie chciały wiązać się ani z endekami, ani z regentami. Historyk Janusz Pajewski nazwał całą akcję groteskową, a Suleja pisze, że narodowi demokraci przegrali rywalizację o władzę „w nadzwyczaj kompromitujący sposób”. Próba przeszła do historii jako zamach stanu z 1918 roku. Bieżące sprawy przejęło urzędnicze prowizorium Władysława Wróblewskiego. W nocy z 6 na 7 listopada w Lublinie powstał rząd ludowy Ignacego Daszyńskiego, który nie uznawał regentów, a 11 listopada Rada Regencyjna oddała władzę wojskową Piłsudskiemu.

Po wojnie

Świeżyński nie odegrał już ważnej roli w polityce. Według jego biogramu brał udział w pracach nad projektem konstytucji marcowej, a potem całkowicie wycofał się z życia publicznego. W latach 1919–1933 był prezesem Polskiej Macierzy Szkolnej, a w 1925 roku otrzymał Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. W czasie II wojny światowej, mimo złego stanu zdrowia, prowadził ograniczoną działalność konspiracyjną. W 1944 roku opuścił Sadłowice i zamieszkał w Sandomierzu, gdzie zmarł 12 lutego 1948 roku. Pochowano go na cmentarzu w Malicach Kościelnych.

Ocena

Świeżyński zapisał się w historii głównie dwunastoma dniami premierostwa. Jego rząd był pierwszym, który regenci powołali bez oglądania się na okupantów, i pierwszym, który zarezerwował miejsce dla Piłsudskiego. Zarazem nie miał oparcia ani w społeczeństwie, ani w obozie, z którego wyszedł. Próba „detronizacji” regentów 3 listopada miała zjednać rządowi lewicę i zwolenników Piłsudskiego, ale skończyła się dymisją gabinetu. Według historyków nieudany zamach osłabił narodową demokrację w kraju w chwili, gdy ważyło się, kto obejmie władzę w odradzającym się państwie. Utorował też drogę rządowi lubelskiemu i sprawił, że w pierwszych dniach niepodległości Warszawa miała tylko urzędnicze prowizorium zamiast pełnego rządu. Z tej słabości skorzystał Piłsudski, który po powrocie z Magdeburga przejął od regentów całą władzę.