Jan Kucharzewski

Jan Kucharzewski był historykiem Rosji i prawnikiem, który w listopadzie 1917 roku stanął na czele pierwszego rządu Królestwa Polskiego. Do polityki wrócił w czasie wojny jako zdeklarowany przeciwnik Rosji, przekonany, że Polacy mogą odbudować państwo u boku Niemiec i Austro-Węgier. Premierem został dopiero wtedy, gdy Berlin zablokował kandydata wybranego przez regentów. Jego gabinet, który dysponował jedynie skrawkiem władzy, zorganizował pierwsze polskie ministerstwa. W lutym 1918 roku Kucharzewski podał się do dymisji na znak protestu przeciw traktatowi brzeskiemu z Ukrainą, a w październiku, jako premier po raz drugi, kontrasygnował orędzie Rady Regencyjnej zapowiadające niepodległą Polskę. Po wojnie wrócił do nauki i napisał siedmiotomową historię Rosji od caratu do bolszewizmu.

Przed wojną

Urodził się 27 maja 1876 roku w Wysokiem Mazowieckiem jako syn inżyniera Stefana i Anny z Raczkowskich. Ukończył gimnazjum w Łomży, a w 1898 roku prawo na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Potem wyjechał do Berlina, gdzie prowadził badania naukowe i słuchał wykładów z socjologii i ekonomii politycznej. Od 1901 roku pracował w Prokuratorii Skarbu Królestwa Polskiego, a od 1906 roku był adwokatem przysięgłym w Warszawie. Równocześnie uczył ekonomii politycznej na tajnych kompletach i kursach, a w latach 1907–1908 wykładał podstawy polityki na Towarzystwie Kursów Naukowych.

Jako student należał do Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, a w latach 1905–1911 do tajnej Ligi Narodowej. Pisał do endeckiego „Gońca Porannego i Wieczornego” i propagował politykę narodowych demokratów na zgromadzeniach. W 1908 roku zerwał z Romanem Dmowskim. Nie godził się na jego ugodową politykę wobec Rosji ani na udział endeków w panslawistycznym zjeździe w Pradze. Zaczął wtedy pisywać do germanofilskiej prasy Władysława Studnickiego. Bez powodzenia kandydował w Warszawie do IV Dumy, w której mandat zdobył socjalista Eugeniusz Jagiełło.

Jako historyk zajmował się dziejami Rosji i Polski w XIX wieku. Wydał między innymi biografię Maurycego Mochnackiego (1910) i „Epokę paskiewiczowską” (1914), studium o losach polskiej oświaty po powstaniu listopadowym.

W Szwajcarii

Pierwsze lata wojny Kucharzewski spędził w Szwajcarii. W latach 1915–1917 pisał o sprawie polskiej we francuskojęzycznej „Gazette de Lausanne”, a w 1916 roku wydał w Lozannie broszurę „Réflexions sur le problème polonais”. Według historyka Jacka Goclona nie związał się z żadną orientacją polityczną, choć prowadził szeroką akcję propagandową na rzecz niepodległości. Odrzucił propozycję Erazma Piltza, który namawiał go do przyłączenia się do obozu prorosyjskiego. Akt 5 listopada 1916 roku uznał za wydarzenie przełomowe i za podstawę do współpracy z państwami centralnymi.

W czerwcu 1917 roku wrócił do Warszawy, na kilka tygodni przed kryzysem przysięgowym, i zbliżył się do aktywistycznej Ligi Państwowości Polskiej. Pracował w radzie Departamentu Spraw Politycznych Tymczasowej Rady Stanu i kierował sekcją szkolnictwa wyższego w polskiej administracji oświatowej. Po objęciu władzy przez regentów w październiku 1917 roku został referendarzem prawnym Rady Regencyjnej, a według Goclona kierował jej gabinetem cywilnym.

Pierwszy premier Królestwa

Regenci nie myśleli początkowo o Kucharzewskim. 29 października 1917 roku powołali na prezydenta ministrów hrabiego Adama Tarnowskiego, austro-węgierskiego dyplomatę, ale Berlin się temu sprzeciwił. Niemcy, jak pisze Goclon za badaczem Rady Regencyjnej Zdzisławem Julianem Winnickim, nie chcieli na czele pierwszego polskiego rządu zbyt silnej indywidualności i szukali kogoś bardziej dyspozycyjnego. Kucharzewski, przeciwnik Rosji bez związków z Wiedniem, był dla nich do przyjęcia. Według części historyków jego kandydaturę rekomendował sam generał-gubernator Hans Hartwig von Beseler. 14 listopada regenci zawiadomili okupantów o swoim wyborze, 21 listopada Berlin i Wiedeń wyraziły zgodę, a 26 listopada Kucharzewski otrzymał nominację.

Listę ministrów przedstawił regentom w grudniu. Na pierwszym posiedzeniu rządu, 11 grudnia, mówił, że zebranych „łączy wspólny cel, jakim jest budowanie Państwa Polskiego”. W gabinecie zasiedli między innymi Józef Mikułowski-Pomorski, który zastępował premiera, Jan Stecki, Antoni Ponikowski i Jan Kanty Steczkowski. Ministrów spraw zagranicznych i wojskowych nie było, bo tych dziedzin okupanci nie oddali. Rząd za najpilniejsze uznał trzy zadania: przejęcie kolejnych działów administracji, budowę wojska i ratowanie ludności przed głodem. Do polskich rąk należały wtedy tylko sądownictwo i szkolnictwo. Dekret Rady Regencyjnej z 3 stycznia 1918 roku nadał władzom Królestwa tymczasową organizację, a na początku lutego rząd przejął kompetencje Komisji Przejściowej i dawnej Tymczasowej Rady Stanu. Departamenty stały się ministerstwami.

W żadnej z najważniejszych spraw Kucharzewski nie osiągnął celu. Zaproponował Niemcom regularny pobór do polskiej armii, która miała liczyć docelowo 150 tysięcy żołnierzy. Uzasadniał to potrzebą obrony kraju przed bolszewizmem. Według Goclona plan spotkał się z niechęcią tak wielu polskich stronnictw, że nawet nie zaczęto go realizować. Okupanci nie dopuścili też polskiego rządu do rokowań w Brześciu, choć rozmawiano tam o losie ziem polskich. Wizyty premiera i regentów w Berlinie i Wiedniu niczego nie zmieniły. Rada Ministrów oświadczyła wtedy, że „naród polski nie będzie czuł się związany żadnymi umowami zawartymi bez jego współudziału”.

Dymisja na znak protestu

9 lutego 1918 roku państwa centralne podpisały pokój z Ukraińską Republiką Ludową i obiecały jej Chełmszczyznę z częścią Podlasia. W Królestwie i w Galicji uznano to za nowy rozbiór. 11 lutego Kucharzewski złożył regentom dymisję całego gabinetu. Goclon, który podaje datę 12 lutego, cytuje uzasadnienie premiera: ustąpienie rządu było „protestem przeciw pogwałceniu praw narodu polskiego przez traktat brzesko-litewski”, a w szczególności „przeciwko upokorzeniu zadanemu rządowi polskiemu, który został pozbawiony możliwości wzięcia w obronę interesów Polski”. Regenci przyjęli dymisję 27 lutego i powierzyli bieżące sprawy prowizorium Ponikowskiego. Pierwszy rząd Królestwa przetrwał niespełna trzy miesiące.

Październik 1918

Kucharzewski wrócił na scenę jesienią. Po upadku Steczkowskiego we wrześniu 1918 roku regenci szukali nowego premiera. Według historyka Jarosława Durki 9 września Kucharzewski odrzucił ich propozycję, tłumacząc, że niemiecka polityka w sprawie polskiej jest zbyt nieustępliwa. Gdy położenie Niemiec szybko się pogarszało, 22 września przyjął misję utworzenia rządu, a 2 października otrzymał nominację. Pięć dni później kontrasygnował orędzie Rady Regencyjnej „Do Narodu Polskiego”, które zapowiadało niepodległe państwo obejmujące wszystkie ziemie polskie, z dostępem do morza. Rządu złożonego z przedstawicieli wszystkich stronnictw nie zdołał jednak zbudować i 9 października ustąpił. Bieżące sprawy prowadził jego zastępca Bohdan Broniewski z ministrami poprzedniego gabinetu, aż 23 października premierem został Józef Świeżyński.

Po wojnie

W 1920 roku, w czasie wojny z bolszewikami, Kucharzewski przebywał znowu w Szwajcarii i zabiegał o poparcie dla polityki obozu Józefa Piłsudskiego. Był doradcą Rady Ministrów i Ministerstwa Spraw Zagranicznych, a po powrocie do Warszawy wiosną 1921 roku poświęcił się nauce i publicystyce. Jego główne dzieło, „Od białego caratu do czerwonego” (siedem tomów, 1923–1935), szukało źródeł rewolucji bolszewickiej w dziejach Rosji carskiej. Był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i Polskiej Akademii Umiejętności, a w 1923 roku otrzymał Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

W kwietniu 1940 roku wyjechał z okupowanej Polski do Rzymu, a stamtąd przez Paryż i Portugalię dotarł w lipcu do Stanów Zjednoczonych. W latach 1942–1952 był prezesem Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce w Nowym Jorku i współzałożycielem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. W 1948 roku wydał po angielsku książkę „The Origin of Modern Russia”. Zmarł w Nowym Jorku 4 lipca 1952 roku. W 2018 roku jego rodzina przekazała Archiwum Akt Nowych w Warszawie spuściznę premiera, w tym akta Tymczasowej Rady Stanu.

Ocena

Kucharzewski długo pozostawał w cieniu ludzi, którzy przejęli władzę w listopadzie 1918 roku. Goclon zauważał w 2013 roku, że ani pierwszy premier, ani jego gabinet nie doczekali się monografii. Dla przeciwników aktywizmu był premierem z łaski okupanta: jego nominacja oznaczała, że w pierwszej sprawie, w której regenci chcieli pokazać samodzielność, ostatnie słowo należało do Berlina. Historycy, którzy badali działalność jego rządu, oceniają go łagodniej. Według Goclona gabinet działał w warunkach skrajnej zależności od okupantów i nie służyły mu spory między ministrami. Zarazem zorganizował pierwsze polskie ministerstwa, osiągnął najwięcej w sądownictwie i oświacie, zaczął kształcić kadry administracji i zostawił następcom doświadczenie oraz projekty ustaw.

Lutowa dymisja była pierwszym tak wyraźnym sygnałem, że aktywiści, którzy postawili na współpracę z państwami centralnymi, tracą wiarę w ich obietnice. Kucharzewski wyciągnął z tego wnioski sam: we wrześniu 1918 roku odmówił powrotu na urząd, uznając niemiecką politykę za zbyt nieustępliwą, a w październiku podpisał akt, który nie pytał okupantów o zgodę. W pamięci potomnych zapisał się jednak przede wszystkim jako historyk Rosji, a wiceminister kultury Magdalena Gawin nazwała go przy przekazaniu jego archiwum postacią „nietuzinkową” i wybitnym stylistą.