Władysław Studnicki

Władysław Studnicki był najbardziej konsekwentnym polskim germanofilem pierwszej połowy XX wieku. Dawny socjalista i zesłaniec syberyjski, potem narodowiec, od 1910 roku głosił, że Polska może się odrodzić tylko w walce z Rosją, u boku Austro-Węgier i Niemiec. W czasie wojny stał się najgłośniejszym rzecznikiem oparcia sprawy polskiej o Rzeszę. Przekonywał do tego generał-gubernatora Hansa von Beselera, założył Klub Państwowców Polskich, a niemiecki polityk Matthias Erzberger nazwał go duchowym ojcem aktu 5 listopada. Wśród Polaków, w większości nieufnych wobec Niemiec, pozostał jednak osamotniony. Tę samą wiarę w sojusz polsko-niemiecki zachował w latach trzydziestych, a nawet w czasie drugiej wojny światowej, co przesądziło o tym, że przez dziesięciolecia uchodził za postać wyklętą.

Przed wojną

Urodził się 15 listopada 1867 roku w Dyneburgu w polskiej rodzinie szlacheckiej z Kresów. Jego rodzice brali udział w powstaniu styczniowym, a młodszym bratem był późniejszy wileński archiwista i historyk Wacław Studnicki. W 1888 roku, jako student warszawskiej szkoły handlowej Leopolda Kronenberga, współzakładał socjalistyczny II Proletariat. Jesienią tego roku go aresztowano, a po kilku miesiącach śledztwa zesłano na Syberię, skąd wrócił w 1896 roku. Przez kilka lat działał na emigracji w organizacjach socjalistycznych, stopniowo jednak przesuwał się ku nacjonalizmowi. W 1901 roku osiadł w Galicji, w 1902 roku wstąpił do Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego, a w 1904 roku w książce „Od socjalizmu do nacjonalizmu” wyjaśnił tę przemianę.

Z endecją rozstał się jednak szybko z powodu stosunku do Rosji. W latach 1905–1910 mieszkał głównie w Warszawie i jako publicysta zwalczał prorosyjską politykę Romana Dmowskiego. W latach 1906–1908 wydawał kolejno kilka pism, „Naród a Państwo”, „Sprawę Polską”, „Myśl Polityczną” i „Votum Separatum”, zamykanych przez władze. Do jego germanofilskiej prasy zaczął wtedy pisywać między innymi Jan Kucharzewski, przyszły premier Królestwa Polskiego. W książce „Sprawa polska” z 1910 roku Studnicki postulował odbudowę Polski z pomocą państw centralnych i przekształcenie dualistycznej monarchii Habsburgów w państwo trójczłonowe, z Polską jako trzecim członem. Przypominał, że Rosja zagarnęła około 80 procent ziem dawnej Rzeczypospolitej, i uważał ją za głównego wroga polskości. Przed wojną działał w Polskim Skarbie Wojskowym i Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, które wspierały polskie organizacje strzeleckie. W 1912 roku próbował pozyskać dla nich pułkownika Tadeusza Rozwadowskiego.

W czasie wojny

Do połowy 1915 roku Studnicki, jak pisze jego badacz Jacek Gzella, opowiadał się za rozwiązaniem sprawy polskiej w oparciu o Austro-Węgry. Klęski armii austro-węgierskiej, podporządkowanie Wiednia Berlinowi i zwycięstwa Niemców na froncie wschodnim, uwieńczone zajęciem Warszawy w sierpniu 1915 roku, zmieniły jego poglądy. Od tej pory dowodził w broszurach i artykułach, że dzięki współpracy z Rzeszą Polska odzyska państwo z granicami wysuniętymi daleko na wschód.

10 maja 1916 roku przedstawił Beselerowi projekt niepodległej Polski, której wschodnia granica miała biec na Dźwinie i Berezynie, a zachodnia pozostać taka jak granica Królestwa Kongresowego z Prusami z 1815 roku. Poznańskie i Górny Śląsk zostawały więc w Niemczech. 21 lipca 1916 roku założył w Warszawie Klub Państwowców Polskich, skupiający zwolenników tej koncepcji. Gzella ocenia, że Studnicki miał pewien wpływ na wydanie aktu 5 listopada, zapowiadającego Królestwo Polskie z ziem zaboru rosyjskiego. Jego zwolennicy uznali proklamację za przełom. Gdy jednak Studnicki poparł wydaną kilka dni później odezwę werbunkową okupantów, którą większość Polaków przyjęła z oburzeniem, jego popularność zaczęła maleć.

W grudniu 1916 roku, z rekomendacji niemieckiej, wszedł do Tymczasowej Rady Stanu. Według historyka Włodzimierza Sulei był w niej obok Józefa Piłsudskiego jedynym politykiem z wyrobionym zdaniem w sprawie wojska. Domagał się natychmiastowej odezwy wzywającej ochotników do polskiej armii, powołania cywilnego inspektoratu do jej tworzenia, a po zorganizowaniu polskiej administracji przymusowego poboru roczników 20-, 21- i 22-letnich. Jego propozycje zbiegały się z planami Władysława Sikorskiego, a nie Piłsudskiego, który żądał najpierw polskiego rządu, a dopiero potem wojska. W czerwcu 1917 roku Studnicki wydał drukiem dokumenty z obrad Rady, a według jego biogramów latem 1917 roku wykluczono go z niej. W sierpniu, po kryzysie przysięgowym i aresztowaniu Piłsudskiego, Rada i tak przestała działać.

Ostatni rok wojny Studnicki spędził w coraz większej izolacji. Jedyną trybuną pozostała mu prasa. Od 6 stycznia 1918 roku wydawał w Warszawie tygodnik „Naród a Państwo”, nawiązujący tytułem do pisma sprzed dekady. Drukowano go w nakładzie około 300 egzemplarzy. Odrzucał subwencje oferowane przez władze niemieckie, a także przez premiera Kucharzewskiego, którego politykę rządu systematycznie krytykował. Pismo dowodziło, że akt 5 listopada umożliwił odbudowę państwa mimo okupacji, i najwięcej miejsca poświęcało budowie armii, łącznie z poborem przymusowym. W 1918 roku Studnicki został mianowany członkiem Rady Stanu Królestwa Polskiego. Według biogramów uczestniczył też w rozmowach o osadzeniu na polskim tronie księcia z saskiej dynastii Wettynów. Ostatni zeszyt jego pisma ukazał się 9 listopada 1918 roku, w przeddzień powrotu Piłsudskiego do Warszawy.

Po wojnie

W niepodległej Polsce Studnicki kierował wydziałem statystycznym Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich, potem był doradcą w ministerstwach przemysłu i handlu oraz spraw zagranicznych i wykładał w Wilnie. Przede wszystkim pisał. W latach trzydziestych postulował blok środkowoeuropejski oparty na Polsce i Niemczech, skierowany przeciw Związkowi Sowieckiemu. Był też autorem książki o kwestii żydowskiej, pełnej antysemickich sformułowań i postulującej masową emigrację polskich Żydów. W 1936 roku spotkał się z Hitlerem. W czerwcu 1939 roku wydał książkę „Wobec nadchodzącej drugiej wojny światowej”, w której ostrzegał przed wojną z Niemcami i przewidywał, że Wielka Brytania i Francja nie pomogą Polsce. Rząd skonfiskował nakład. Jesienią 1939 roku proponował Niemcom odtworzenie polskiego wojska do wspólnej wojny ze Związkiem Sowieckim, a w styczniu 1940 roku protestował w memoriale przeciw niemieckiemu terrorowi w okupowanej Polsce. Gestapo dwukrotnie go aresztowało, w latach 1941–1942 siedział na Pawiaku. Od 1946 roku mieszkał w Londynie, izolowany przez emigrację. Zmarł tam 10 stycznia 1953 roku.

Ocena

Studnicki do dziś budzi skrajne oceny. Dla jednych był wizjonerem, który trafnie przewidział klęskę Polski w osamotnionej wojnie z Niemcami i zagrożenie sowieckie, dla innych politykiem oderwanym od rzeczywistości, który przez całe życie lekceważył zarówno nastroje własnego narodu, jak i prawdziwe cele niemieckiej polityki. W latach pierwszej wojny jego koncepcje miały pewien wpływ na politykę niemiecką, ale nie zyskały poparcia Polaków. Gzella zauważa, że po poparciu werbunku i wejściu do Rady Stanu z niemieckiej rekomendacji Studnicki stopniowo popadał w polityczną izolację. Erzberger przypisywał mu ojcostwo aktu 5 listopada, a część publicystów zalicza go z tego powodu do współtwórców niepodległości, obok Piłsudskiego i Dmowskiego. W Polsce Ludowej jego książki objęto zakazem i wycofano z bibliotek. Jego antysemityzm i postawa z lat drugiej wojny sprawiają jednak, że pozostaje postacią kontrowersyjną.