Rząd Kucharzewskiego

26 listopada 1917 roku Rada Regencyjna powołała 41-letniego historyka i prawnika Jana Kucharzewskiego na stanowisko prezydenta ministrów, czyli szefa rządu Królestwa Polskiego. Akt nominacyjny powierzał mu przedstawienie regentom do zatwierdzenia składu Rady Ministrów i kończył się słowami: „Składając w Pańskie zaufane ręce kierownictwo spraw Odrodzonej Ojczyzny, prosimy Boga o błogosławieństwo dla Pańskich poczynań”. Badacz dziejów Rady Regencyjnej Zdzisław Julian Winnicki uznaje tę datę za objęcie urzędu przez pierwszego prezydenta ministrów powołanego przez regentów. Sam gabinet powstał dopiero w grudniu.

Po porażce w sprawie Tarnowskiego

Kucharzewski nie był pierwszym wyborem regentów. Dwa dni po objęciu władzy, 29 października, Rada powołała na prezydenta ministrów hrabiego Adama Tarnowskiego, austro-węgierskiego dyplomatę, w czasie wojny posła w Bułgarii. Jego kandydaturę popierały koła związane z dawną Tymczasową Radą Stanu i rząd w Wiedniu. Berlin nie chciał jednak na czele polskiego rządu doświadczonego dyplomaty austriackiego, zwolennika rozwiązania austro-polskiego. Już 30 października generał-gubernator warszawski Hans Hartwig von Beseler zawiadomił regentów, że rząd niemiecki „nie jest w możności zgodzić się” na tę nominację.

Regenci próbowali bronić swojej decyzji. 8 listopada napisali do Beselera, że utrzymują nominację w mocy, podkreślali jej znaczenie dla polskiej opinii publicznej i zapewniali, że wśród Polaków z dawnego zaboru rosyjskiego nie ma drugiej takiej indywidualności. Proponowali nawet, by w zamian jednym z ministrów został Polak, poddany niemiecki. 12 listopada Beseler odpowiedział, że Berlin podtrzymuje swoje stanowisko, a Wiedeń, który sam nie zajął wyraźnego stanowiska, uznał sprawę za zamkniętą. Winnicki zwraca uwagę, że ani patent z 12 września, ani późniejsze akty nie wymagały zgody okupantów na wybór szefa rządu. Wymóg ten wynikał z rzeczywistego układu sił, nie z prawa.

14 listopada Rada Regencyjna „oznajmiła” Beselerowi, że powołuje Jana Kucharzewskiego, i poprosiła o zawiadomienie rządu niemieckiego. Następnego dnia takie samo pismo poszło do austro-węgierskiego generał-gubernatora w Lublinie. 21 listopada Beseler odpisał, że rząd niemiecki „uważa za uzgodnione” to powołanie, a delegat austro-węgierskiego ministerstwa spraw zagranicznych w Warszawie, baron Ugron, że jego rząd „nie ma nic przeciwko”. Po pięciu dniach Rada wręczyła Kucharzewskiemu nominację.

Kim był Kucharzewski

Urodził się 27 maja 1876 roku w Wysokiem Mazowieckiem. W 1898 roku ukończył prawo na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, potem prowadził badania w Berlinie, a od 1906 roku był adwokatem przysięgłym w Warszawie. Uczył ekonomii politycznej na tajnych kompletach i wykładał na Towarzystwie Kursów Naukowych. Jako historyk zajmował się przede wszystkim dziejami Rosji i Polski w XIX wieku. W 1914 roku wydał „Epokę paskiewiczowską”. W młodości należał do „Zetu”, a w latach 1905–1911 do Ligi Narodowej. W 1908 roku zerwał z Romanem Dmowskim, sprzeciwiając się jego ugodowej polityce wobec Rosji, i zaczął pisywać do germanofilskiej prasy Władysława Studnickiego.

Pierwsze lata wojny spędził w Szwajcarii, gdzie w latach 1915–1917 pisał o sprawie polskiej w „Gazette de Lausanne”. Odrzucił propozycję przyłączenia się do obozu prorosyjskiego, a akt 5 listopada uznał za podstawę do współpracy z państwami centralnymi. W czerwcu 1917 roku wrócił do Warszawy i zbliżył się do aktywistycznej Ligi Państwowości Polskiej. Zasiadał w radzie Departamentu Spraw Politycznych Tymczasowej Rady Stanu, kierował sekcją szkolnictwa wyższego w polskiej administracji oświatowej, a po objęciu władzy przez regentów został referendarzem prawnym Rady Regencyjnej. Według części historyków jego kandydaturę rekomendował sam Beseler. Dla Berlina był do przyjęcia: zdeklarowany przeciwnik Rosji, bez związków z Wiedniem. Dla regentów jego nominacja oznaczała, że w pierwszej sprawie, w której chcieli pokazać samodzielność, ostatnie słowo należało do okupanta.

Rząd z ograniczoną władzą

Zakres władzy przyszłego rządu wyznaczał patent z 12 września. Prawodawstwo podlegało kontroli okupantów, a sprawy zagraniczne i wojsko pozostały w ich rękach. Polacy zarządzali na razie tylko dwiema dziedzinami przekazanymi jeszcze Tymczasowej Radzie Stanu i jej Komisji Przejściowej. Od 1 września 1917 roku do polskich rąk należało sądownictwo, którego urzędy nosiły nazwę „królewsko-polskich”, a od 1 października w niemieckim Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim szkolnictwo wszystkich stopni. W okupacji austro-węgierskiej szkolnictwo przekazano 1 listopada. O pozostałych działach administracji, takich jak skarb, sprawy wewnętrzne czy aprowizacja, trzeba było dopiero rozmawiać z obiema administracjami okupacyjnymi.

Kucharzewski przedstawił regentom listę ministrów w grudniu. Według Winnickiego Rada zatwierdziła ją 7 grudnia, a ówczesna prasa i część opracowań podają 13 grudnia, gdy ministrowie otrzymali dokumenty nominacyjne. Pierwsze posiedzenie rządu odbyło się 11 grudnia. W gabinecie zasiedli między innymi Józef Mikułowski-Pomorski (rolnictwo i dobra koronne), Antoni Ponikowski (wyznania religijne i oświecenie publiczne), Jan Kanty Steczkowski (skarb), Jan Stecki (sprawy wewnętrzne) i Stanisław Bukowiecki (sprawiedliwość). Ministrów spraw zagranicznych i wojskowych nie było. Rząd za najpilniejsze zadania uznał budowę polskiego wojska, przejęcie kolejnych działów administracji i ratowanie ludności przed głodem. Przetrwał niespełna trzy miesiące. W lutym 1918 roku podał się do dymisji na znak protestu przeciw traktatowi brzeskiemu, w którym państwa centralne obiecały Ukrainie Chełmszczyznę.