Jan Stecki

Jan Stecki był ziemianinem z Lubelszczyzny, ekonomistą i jednym z założycieli obozu narodowodemokratycznego w Królestwie Polskim. W 1906 roku zasiadał w pierwszej rosyjskiej Dumie Państwowej, gdzie dał się poznać jako znawca spraw rolnych. W czasie wojny przeszedł drogę, która dla wielu działaczy endecji była nie do pomyślenia: z przeciwnika Niemiec stał się aktywistą, zwolennikiem budowy państwa polskiego u boku państw centralnych. W grudniu 1917 roku został ministrem spraw wewnętrznych w pierwszym rządzie Rady Regencyjnej, a urząd ten pełnił, z przerwą, prawie do końca istnienia Królestwa Polskiego. Jego życiorys opisał lubelski historyk Włodzimierz Mich w monografii „Jan Stecki (1871–1954). Portret polityka ziemiańskiego” (1990).

Przed wojną

Urodził się 22 marca 1871 roku w Siedliskach koło Lubartowa. Z wykształcenia był ekonomistą, autorem podręcznika ekonomii politycznej i artykułów w „Ekonomiście” i „Gazecie Rolniczej”. W młodości należał do Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, a od 1893 roku do tajnej Ligi Narodowej. Pisał do „Głosu” i „Przeglądu Wszechpolskiego”, a po powstaniu Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego był jednym z jego przywódców na Lubelszczyźnie.

W 1906 roku zdobył mandat do Dumy Państwowej, a w 1907 roku wybrano go ponownie do drugiej Dumy. W Kole Polskim zajmował się sprawami rolnymi. Głośne było jego wystąpienie w pierwszej Dumie, w którym w imieniu Koła poparł wniosek kadetów o przymusowym wywłaszczeniu części wielkiej własności ziemskiej na rzecz chłopów. Konserwatyści ze Stronnictwa Polityki Realnej szczególnie źle przyjęli to wystąpienie, które zaostrzyło ich spór z endecją. W kolejnych latach Stecki działał w lubelskich organizacjach rolniczych i ziemiańskich.

W czasie wojny

Na początku wojny Stecki, jak cały obóz narodowy, stał po stronie Rosji. Należał do Komitetu Narodowego Polskiego, który Dmowski i jego współpracownicy powołali w listopadzie 1914 roku w Warszawie. Latem 1915 roku armia rosyjska opuściła jednak ziemie polskie, a Lublin stał się siedzibą austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa. Stecki został na miejscu i w kolejnych dwóch latach stopniowo zmieniał poglądy. Lubelski historyk Bogusław Kasperek, który opisał tę ewolucję, zamyka ją w okresie od sierpnia 1915 do grudnia 1917 roku, od odejścia Rosjan do objęcia teki ministra.

Przełomem był akt 5 listopada 1916 roku. W Lublinie proklamację państw centralnych ogłosił w siedzibie generalnego gubernatorstwa generał Karl Kuk. Stecki, jeden z przywódców lubelskiej Narodowej Demokracji, wygłosił w czasie uroczystości przemówienie, które zupełnie odbiegało od antyniemieckiej linii jego obozu. Mówił o państwie polskim „związanym wdzięcznością i przyjaźnią z Tymi, których mądrości i sprawiedliwości zawdzięczać ma swoje istnienie”, i wzniósł okrzyki na cześć Franciszka Józefa i Wilhelma II. Historyk Mieczysław Ryba widzi w tym wystąpieniu znak, jak silne emocje wywołał akt nawet w części obozu narodowego. W 1917 roku Stecki rozstał się z Narodową Demokracją. Stał na czele Głównego Komitetu Ratunkowego w Lublinie, który niósł pomoc ludności okupacji austriackiej, i współpracował z Tymczasową Radą Stanu.

Minister spraw wewnętrznych

W grudniu 1917 roku Jan Kucharzewski powierzył mu sprawy wewnętrzne w pierwszym rządzie Królestwa Polskiego. Początkowo był to urząd w dużej mierze tytularny, bo administracja kraju pozostawała w rękach niemieckich i austro-węgierskich. Dopiero na podstawie dekretu Rady Regencyjnej z 3 stycznia 1918 roku z początkiem lutego powstało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, któremu podlegały zarząd kraju, samorząd, policja, służba zdrowia, odbudowa kraju, poczta, statystyka i nadzór nad prasą. Stecki był więc pierwszym ministrem spraw wewnętrznych Królestwa Polskiego, a zbudowany wtedy resort przeszedł potem do administracji niepodległej Polski.

Po traktacie brzeskim z Ukrainą Stecki odszedł razem z całym gabinetem Kucharzewskiego. W prowizorium Antoniego Ponikowskiego ministerstwem kierował Stefan Dziewulski. 4 kwietnia 1918 roku Stecki wrócił na swoje stanowisko w rządzie Jana Kantego Steczkowskiego. Rząd ten zakładał, że państwa centralne wygrają wojnę i że trzeba się z nimi porozumieć. Jako minister Stecki odpowiadał za porządek publiczny w kraju zmęczonym wojną i okupacją. Według jego biogramu w maju 1918 roku polecił utworzyć Związek Pracy, który miał złamać strajk warszawskich robotników w sporze z magistratem.

Gdy w sierpniu wybuchł skandal wokół tajnej noty Steczkowskiego do państw centralnych, premier musiał ustąpić. Regenci przyjęli dymisję gabinetu 5 września, ale polecili ministrom dalej prowadzić sprawy. Stecki pozostał więc na stanowisku do 23 października 1918 roku, gdy Rada Regencyjna, już po orędziu z 7 października, powołała rząd Józefa Świeżyńskiego. Jego miejsce w ministerstwie zajął narodowy demokrata Zygmunt Chrzanowski.

Po wojnie

W niepodległej Polsce Stecki wrócił do polityki ziemiańskiej. Od 1919 roku był prezesem Związku Ziemian w Warszawie, w latach 1922–1927 i 1930–1934 zasiadał w Senacie. Od 1923 roku należał do przywódców Stronnictwa Chrześcijańsko-Narodowego, a po przewrocie majowym do konserwatystów, którzy poparli obóz Piłsudskiego. W 1928 roku wydał książkę „W obronie prawdy”. W styczniu 1934 roku zrzekł się mandatu senatora. Zmarł 30 czerwca 1954 roku w Bełżycach. Jego archiwum przechowuje Biblioteka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Ocena

Stecki należał do tych polityków, których wojna zmusiła do porzucenia przekonań całego życia. Narodowi demokraci uważali Niemcy za głównego wroga Polski, a on w 1916 roku wznosił okrzyki na cześć cesarzy. Jego zwrot wpisywał się w szersze zjawisko: po klęsce Rosji w 1915 roku część ziemiaństwa i inteligencji Królestwa uznała, że państwo trzeba budować w takich warunkach, jakie stworzyła okupacja, i przeszła do obozu aktywistów. Jako minister zbudował podstawy polskiej administracji wewnętrznej, ale jego rząd stał po stronie przegranej, a polityka porozumienia z Berlinem, którą firmował, w październiku 1918 roku straciła rację bytu.