Karl Kuk

Karl Kuk był austriackim inżynierem wojskowym i specjalistą od fortyfikacji, któremu wojna przyniosła dwie role ważne dla Polaków. W 1914 roku jako komendant twierdzy Kraków przygotowywał miasto do oblężenia i kazał wysiedlić z niego dziesiątki tysięcy mieszkańców. Od maja 1916 do kwietnia 1917 roku był austro-węgierskim generał-gubernatorem w Lublinie i współrządził z niemieckim generał-gubernatorem w Warszawie ziemiami Królestwa Polskiego zajętymi przez państwa centralne. To on 5 listopada 1916 roku ogłosił w Lublinie manifest dwóch cesarzy o utworzeniu Królestwa Polskiego, a potem podpisał razem z Hansem Hartwigiem von Beselerem odezwę werbunkową i rozporządzenie o Tymczasowej Radzie Stanu. Polacy przyjęli go chłodno i pamiętali głównie z rekwizycji żywności. Austriacki biograf uważał go za gubernatora sprawiedliwego i zdolnego.

Przed wojną

Urodził się 1 grudnia 1853 roku w Trieście, w rodzinie urzędnika marynarki wojennej. Sam opisywał się jako typowy Austriak: ojciec był Słoweńcem, matka czeską Niemką, w dzieciństwie mówił w domu po włosku, a uważał się za człowieka kultury niemieckiej. W latach 1872–1876 studiował w Technicznej Akademii Wojskowej w Wiedniu i jako porucznik saperów rozpoczął służbę w wojskach inżynieryjnych. W 1878 roku brał udział w okupacji Bośni. Projektował fortyfikacje w Trydencie, wykładał sztukę fortyfikacji w Szkole Wojennej, kierował wojskowym urzędem kolei, poczty i telegrafów, a potem był komendantem twierdz w Petrovaradinie i Komárnie. Pisał prace o obronie twierdz, a pod pseudonimem Karl Willen także rozprawę o „Fauście” Goethego. Wydał również książkę o architekturze wiedeńskiego Hofburga.

6 kwietnia 1912 roku, jako podmarszałek polny, został komendantem twierdzy Kraków, jednej z najważniejszych twierdz monarchii, osłaniającej drogę z Królestwa Polskiego na Śląsk i do Wiednia. Według Neue Deutsche Biographie miał duży udział w jej przygotowaniu do wojny.

Twierdza Kraków 1914–1916

Gdy po klęskach w bitwie galicyjskiej armie austro-węgierskie cofnęły się we wrześniu 1914 roku za San i Dunajec, Kraków stał się miastem frontowym. Komenda twierdzy kazała opuścić miasto przyjezdnym, a mieszkańcom, którzy chcieli zostać, zgromadzić zapasy żywności na trzy miesiące. Według historyka Bartosza Ogórka w połowie września wyjechało kilkadziesiąt tysięcy osób. Na początku listopada, gdy zbliżali się Rosjanie, ogłoszono ewakuację przymusową. Wojskowi rewidowali mieszkania, a kto nie miał zapasów, musiał wyjechać. Komenda twierdzy zagroziła nieposłusznym sądem wojennym, a nawet karą śmierci w trybie doraźnym, a po 13 listopada urządzano obławy na bezdomnych i ubogich. Miasto opuściła mniej więcej jedna trzecia ludności. Na przedpolu palono wsie, by nieprzyjaciel nie znalazł w nich schronienia.

W bitwie pod Krakowem w drugiej połowie listopada rosyjska kawaleria i czołówki piechoty doszły pod forty, a artyleria polowa ostrzeliwała je z wzgórz pod Kocmyrzowem. Do oblężenia nie doszło, a w grudniu Austriacy odepchnęli Rosjan w bitwie pod Limanową. W marcu 1915 roku komenda twierdzy ogłosiła kolejną ewakuację, która nie objęła już tak wielu ludzi. Krakowianie odpowiedzieli satyryczną piosenką, w której komendant miał uznać cywilów za „zbytecznych w twierdzy”. W 1915 roku awansował na zbrojmistrza polnego, czyli generała artylerii. Według Jana Lewandowskiego twierdza krakowska odegrała istotną rolę w przygotowaniu majowej ofensywy państw centralnych pod Gorlicami.

Generał-gubernator w Lublinie

1 maja 1916 roku Kuk został mianowany generał-gubernatorem austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego z siedzibą w Lublinie. Zastąpił generała Ericha von Dillera, cenionego przez Polaków, którego cesarz mianował namiestnikiem Galicji. Kuka przyjęto niechętnie. Mimo sześciu lat w Krakowie nie mówił po polsku. Jeden z polskich urzędników okupacji pisał, że wybrano go właśnie dlatego, że nie porozumie się z miejscową ludnością i będzie posłusznie wykonywał rozkazy Naczelnej Komendy Armii, zwłaszcza w sprawie rekwizycji. Galicyjski polityk Jan Hupka opisał, jak lubelska szlachta i inteligencja, zaproszone na jego przemówienie, udawały, że nie rozumieją po niemiecku. Konkurentem do tego urzędu był też Polak, generał Tadeusz Rozwadowski.

W czerwcu 1916 roku na naradzie w Cieszynie Naczelna Komenda Armii postanowiła zwiększyć w administracji okupacyjnej udział cywilów i polskich urzędników. Rywalizacja Wiednia z Berlinem o sprawę polską doprowadziła wkrótce do aktu 5 listopada. W niedzielę 5 listopada 1916 roku, w południe, w tym samym czasie, gdy Beseler czytał manifest na Zamku Królewskim w Warszawie, Kuk ogłosił go w pałacu generał-gubernatora w Lublinie w imieniu cesarza Franciszka Józefa I. Oświadczył, że sprzymierzeni monarchowie uroczyście gwarantują odbudowę Królestwa Polskiego, i zakończył okrzykiem na cześć Polski wzniesionym po polsku. Przed pałacem wciągnięto polską flagę. Już 9 listopada obaj generał-gubernatorzy wydali wspólną odezwę, która wzywała mieszkańców Królestwa do zaciągu ochotniczego, zanim powstał jakikolwiek polski rząd. Wywołała oburzenie, a ochotników zgłosiło się niewielu.

6 grudnia ogłoszono podpisane przez Beselera i Kuka rozporządzenie o Tymczasowej Radzie Stanu, polskim organie doradczym, a 14 stycznia 1917 roku obaj wręczyli jej członkom akty nominacyjne na Zamku Królewskim w Warszawie. Według Lewandowskiego z nazwiskiem Kuka wiąże się też rota przysięgi „Kuka–Beselera”, której odrzucenie przez legionistów w lipcu 1917 roku wywołało kryzys przysięgowy.

W pamięci mieszkańców Lublina zapisały się jednak przede wszystkim rekwizycje. Monarchia głodowała, a Naczelna Komenda Armii wbrew sprzeciwowi Kuka powołała komisję, która miała ściągać żywność z terenów okupowanych. Pod koniec zimy 1917 roku czeskie i bośniackie kompanie, wysłane do Lublina na rekwizycje, zabierały mieszkańcom nie tylko żywność, ale i ubrania, buty i pieniądze. W mieście wybuchły rozruchy, Polacy słali skargi do Wiednia, a władze w obawie przed oburzeniem kazały oddać zabrane rzeczy. Według Hupki tego dnia, w którym żona gubernatora urządzała koncert, wszyscy odesłali jej bilety.

24 kwietnia 1917 roku cesarz Karol I odwołał Kuka. Według jego austriackiego biografa chodziło o spełnienie żądań posłów polskich w parlamencie, którzy domagali się na tym stanowisku Polaka. Następcą został Stanisław Szeptycki.

Po wojnie

Kuk pozostał do końca wojny do dyspozycji Naczelnej Komendy Armii i stał na czele wojskowego funduszu pomocy wdowom i sierotom. Po wojnie przeniesiono go w stan spoczynku. Do śmierci był honorowym prezesem stowarzyszenia absolwentów wojskowych szkół technicznych. Zmarł w Wiedniu 26 listopada 1935 roku.

Ocena

Polska i austriacka pamięć o Kuku bardzo się różnią. Polscy pamiętnikarze, jak Jan Hupka czy księżna Maria Lubomirska, która nazwała go „marną figurką wojskową”, widzieli w nim obcego urzędnika, nieznającego języka i potrzeb kraju, wykonawcę rabunkowej polityki gospodarczej. Neue Deutsche Biographie przedstawia go natomiast jako generała dobrze obeznanego z polskimi sprawami, powszechnie uważanego za gubernatora sprawiedliwego i zdolnego. Historyk Jan Lewandowski zauważa, że spośród czterech austro-węgierskich generał-gubernatorów w Lublinie Kuk urzędował najdłużej, choć tylko rok, a jego nazwisko pojawia się w literaturze najczęściej, bo podpisał najważniejsze dokumenty polityki państw centralnych wobec Polski w latach 1916–1917. Nie on jednak tę politykę tworzył. O akcie 5 listopada decydowano w Berlinie i Wiedniu, a w strefie austriackiej rzeczywistą władzę gospodarczą sprawowała Naczelna Komenda Armii.