Bitwa pod Limanową

Bitwa pod Limanową, nazywana też bitwą limanowsko-łapanowską lub operacją limanowską, rozegrała się w pierwszej połowie grudnia 1914 roku na pogórzu i w górach na południowy wschód od Krakowa. Armia austro-węgierska, która od sierpnia ponosiła na wschodzie klęskę za klęską, uderzyła z doliny Raby w bok i na tyły rosyjskiej 3 Armii, idącej na Kraków. Walki toczyły się w śniegu i mrozie, na stromych zboczach Beskidu Wyspowego i Pogórza Wiśnickiego, w okolicach Łapanowa, Limanowej i Nowego Sącza. Po dziesięciu dniach, gdy z Karpat nadeszła druga armia austro-węgierska, Rosjanie musieli się wycofać za Dunajec. Był to jeden z ostatnich dużych sukcesów, które armia Austro-Węgier odniosła niemal bez pomocy niemieckiej.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 1–12 grudnia 1914 roku. Datę początkową podajemy za brytyjską chronologią wojny, na której opiera się nasza oś czasu i która pod 1 grudnia odnotowuje początek bitwy pod Limanową i Łapanowem. Według części opracowań tego dnia pierwsze oddziały austro-węgierskie walczyły już o wyjście z gór w rejonie Kasiny Wielkiej i Dobrej. Polska Wikipedia i większość polskich autorów za początek operacji uznają jednak 2 grudnia, a datę końcową wyznaczają na 12 grudnia, gdy Rosjanie opuścili Nowy Sącz, a od południa nadeszły tam wojska austro-węgierskiej 3 Armii.

Inne źródła podają różne daty. Angielska Wikipedia datuje bitwę na 1–13 grudnia, niemiecka na 1–14 grudnia, a węgierska, która ujmuje całe działania w Karpatach, nawet na 28 listopada – 18 grudnia. Różnice wynikają głównie z tego, czy do bitwy wlicza się wcześniejsze przegrupowanie wojsk i późniejszy pościg za Rosjanami. W Austrii i na Węgrzech starcie znane jest jako bitwa pod Limanową i Łapanowem, od dwóch miejscowości, wokół których toczyły się najcięższe walki.

Tło

Pod koniec listopada 1914 roku Austro-Węgry znalazły się w groźnym położeniu. Bitwa pod Krakowem zakończyła się powrotem 4 Armii pod osłonę fortów. Przemyśl od kilku tygodni był ponownie oblężony, a w Karpatach rosyjskie oddziały po raz drugi przeszły przez przełęcze na Węgry. Między austro-węgierską 4 Armią pod Krakowem a 3 Armią generała Svetozara Boroevicia w Karpatach otworzyła się luka szeroka na kilkadziesiąt kilometrów.

W tę lukę weszła rosyjska 3 Armia generała Radko Dimitriewa. Jej korpusy szły od Tarnowa na zachód, po obu stronach Raby i Stradomki. Około 30 listopada Rosjanie zajęli Wieliczkę i Dobczyce, a ich patrole dochodziły pod forty Krakowa. Dalej na południu, w Kotlinie Sądeckiej, stały oddziały 8 Armii generała Aleksieja Brusiłowa, które zajęły Nowy Sącz. Rosjanie mogli obejść twierdzę od południa, odciąć ją i ruszyć dalej na zachód, w stronę Śląska i Moraw.

Szef sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf zauważył, że rosyjskie armie rozciągnęły się w wielki łuk od Wisły po Karpaty, a ich południowe skrzydło jest słabo osłonięte. Rozpoznanie lotnicze potwierdziło, że oddziały 3 Armii przesuwają się w stronę Wieliczki i Krakowa. Conrad postanowił uderzyć w ich bok z gór. W dniach 28–30 listopada koleją przez Kraków przewieziono do Chabówki, Mszany Dolnej i Jordanowa zwolnione spod Krakowa oddziały 4 Armii arcyksięcia Józefa Ferdynanda. Trzonem grupy uderzeniowej był tyrolski XIV Korpus feldmarszałka-porucznika Josefa Rotha, wzmocniony przez niemiecką 47 Rezerwową Dywizję Piechoty generała Alfreda von Bessera, kilka dywizji kawalerii i Legiony Polskie. Twierdzy Kraków miała tymczasem bronić jej własna załoga.

Siły

Szacunki sił bardzo się różnią, bo autorzy różnie zakreślają granice bitwy. Polska Wikipedia, za Janem Dąbrowskim, podaje, że grupa Rotha liczyła około 90 tysięcy żołnierzy, a rosyjska 3 Armia od 110 do 120 tysięcy. Podobną proporcję, około 90 tysięcy przeciwko 120 tysiącom, podają opracowania lokalne. Rosyjski historyk Siergiej Nelipowicz, który liczy obie armie walczące także w Karpatach, mówi o ponad 270 tysiącach żołnierzy po stronie państw centralnych i ponad 280 tysiącach po stronie rosyjskiej.

Po stronie rosyjskiej walczyły przede wszystkim korpusy 3 Armii: IX generała Dmitrija Szczerbaczowa, XI, a z czasem także X i XXI, ściągnięte znad Wisły. Z 8 Armii Brusiłowa przyszedł VIII Korpus generała Władimira Dragomirowa, który uderzył na Limanową od strony Nowego Sącza. Po stronie austro-węgierskiej, oprócz grupy Rotha, wzięły udział VI Korpus generała Arthura Arza von Straussenburga, przewieziony w czasie bitwy przez Kraków, oraz oddziały 3 Armii Boroevicia, w tym węgierska grupa generała Sándora Szurmaya.

Przebieg

1–4 grudnia. Pierwsze oddziały grupy Rotha wyszły z gór od strony Kasiny Wielkiej i Dobrej, spychając rosyjską kawalerię. 2 i 3 grudnia natarcie ruszyło na północ i północny wschód, dolinami Raby, Stradomki i Łososiny. Austriacy zajęli Tymbark i Skrzydlną. Rosjanie szybko się jednak otrząsnęli. Już 3–4 grudnia natarcie utknęło na przedpolach Łapanowa i Rajbrotu, gdzie 3 Armia zbudowała front zwrócony na południe. Dimitriew ściągał z północy posiłki i prosił o pomoc sąsiednią 8 Armię. W tych samych dniach doszło do starć na południowo-wschodnim przedpolu Krakowa, w rejonie Wieliczki. Część polskich publikacji nazywa je drugą bitwą o Kraków, ale były to walki drugorzędne wobec tego, co działo się pod Łapanowem i Limanową. Rosyjskie oddziały zatrzymano jeszcze przed fortami, na wysuniętych pozycjach polowych, przy wsparciu artylerii fortecznej.

5–9 grudnia. Walki zamieniły się w krwawe zmagania o każde wzgórze. Austriacy, wspierani przez Niemców, którzy nieraz szli do ataku na bagnety, posuwali się powoli w stronę Bochni. Obrona rosyjska pod Łapanowem pękła dopiero 7 grudnia, a i wtedy front przesunął się tylko o kilka kilometrów. Tymczasem od wschodu, znad Dunajca, nadszedł rosyjski VIII Korpus. Uderzył na odsłonięte prawe skrzydło Rotha pod Limanową, bronione przez słabą landwehrę i spieszone dywizje kawalerii, zwłaszcza 10 Dywizję Kawalerii hrabiego Herbersteina. Każda ze stron próbowała teraz przełamać skrzydło przeciwnika: Austriacy w stronę Bochni, Rosjanie w stronę Limanowej i Mszany Dolnej. Austriackie dowództwo rzuciło pod Limanową świeży VI Korpus z 39 Dywizją Honwedu. 9 grudnia Rosjanie zajęli górujące nad miastem od południa wzgórze Golców.

10–12 grudnia. 10 grudnia był najtrudniejszym dniem bitwy dla Austriaków. Rosyjskie kontrataki odebrały część zdobytego terenu pod Łapanowem, a pod Limanową pojawiły się kolejne rosyjskie dywizje, w tym 48 Dywizja generała Ławra Korniłowa. Rozstrzygnięcie przyszło jednak z innego kierunku. Od 7–8 grudnia przez przełęcze Beskidu Niskiego nacierała austro-węgierska 3 Armia. Jej kolumny szły na Nowy Żmigród, Duklę i Gorlice, a lewe skrzydło, czyli grupa Szurmaya z 38 Dywizją Honwedu, 10 grudnia stanęło pod Nawojową, kilka kilometrów od Nowego Sącza. Rosyjskim armiom zaczęło grozić odcięcie od tyłów. 11 grudnia, gdy pod Limanową trwał bój o wzgórze Jabłoniec, rosyjskie dowództwo zarządziło odwrót VIII Korpusu. 12 grudnia Rosjanie opuścili Nowy Sącz, do którego weszły oddziały węgierskie i polscy legioniści. W następnych dniach cała 3 Armia Dimitriewa cofnęła się za Dunajec.

Bój o Jabłoniec

Najsłynniejszym epizodem bitwy stała się walka o Jabłoniec, bezleśne wzgórze nad drogą z Limanowej do Nowego Sącza. Broniły go spieszone pułki węgierskich huzarów. Na 11 grudnia zaplanowano zluzowanie wyczerpanych obrońców przez 9 Pułk Huzarów hrabiego Nádasdy’ego i 13 Pułk Huzarów Jászkun. Pierwszym z nich od 8 grudnia dowodził pułkownik Othmar Muhr, 54-letni oficer urodzony w Koszycach. Jeszcze przed świtem 11 grudnia rosyjska piechota z VIII Korpusu wdarła się do okopów na wzgórzu. Muhr, który właśnie prowadził swoich ludzi na stanowiska, poderwał ich do natychmiastowego kontrataku. Huzarzy odbili okopy w walce wręcz, kolbami i łopatkami. Muhr padł śmiertelnie ranny w czasie ataku.

Rosjanie jeszcze kilka razy próbowali odzyskać wzgórze, ale bez powodzenia. Niektóre relacje przesuwają szturm na noc z 11 na 12 grudnia, a napis na pomniku węgierskich huzarów w Limanowej mówi o poległych 11 i 12 grudnia. Bój o Jabłoniec bywa przedstawiany jako punkt zwrotny całej bitwy. W rzeczywistości, jak zauważa polska Wikipedia, gdy toczyły się te walki, odwrót rosyjskich armii za Dunajec, wymuszony przez postępy 3 Armii w Karpatach, już się zaczynał. Na Węgrzech walka huzarów stała się legendą. Cesarz Franciszek Józef nadał Muhrowi pośmiertnie szlachectwo z przydomkiem „limanowski”, a Limanowa bywa nazywana węgierskim Monte Cassino. Na wzgórzu powstał później cmentarz wojenny nr 368, na którym pochowano 409 żołnierzy, w tym 161 austro-węgierskich, jednego niemieckiego i 247 rosyjskich. W jego kaplicy-mauzoleum spoczywał Muhr, zanim w okresie międzywojennym jego szczątki przeniesiono na Węgry. W miejscu, w którym zginął, stoi pomnik.

Polacy w bitwie

Bitwa toczyła się na ziemiach zamieszkanych przez Polaków, wśród wsi Limanowszczyzny i Sądecczyzny. Mieszkańcy przeżyli przemarsze obu armii, rekwizycje, ostrzał i pożary. Po walkach wójt Starej Wsi wraz z chłopami z okolicznych miejscowości chował setki poległych na zboczach Jabłońca. Po obu stronach frontu walczyli też Polacy: w armii austro-węgierskiej służyło wielu Galicjan, a w armii rosyjskiej poborowi z Królestwa Polskiego.

W bitwie wziął udział także 1 Pułk Legionów Polskich, około 2 tysięcy żołnierzy pod osobistym dowództwem Józefa Piłsudskiego. Pod koniec listopada legioniści dotarli w rejon Jurkowa, a w dniach 5–8 grudnia przeszli przez Limanową, Wysokie i Trzetrzewinę pod Marcinkowice. Piłsudski zamierzał uderzyć na zajęty przez Rosjan Nowy Sącz, ale natknął się na nadciągający właśnie VIII Korpus. W nocnej bitwie pod Marcinkowicami z 5 na 6 grudnia legioniści stoczyli ciężki bój, po czym wycofali się. Według historyka Wacława Polakiewicza walka opóźniła rosyjski atak na Limanową o kilkanaście godzin, co pozwoliło obrońcom wykopać okopy i rozciągnąć zasieki. Później legionistów skierowano w dolinę Dunajca, a 12 grudnia weszli z oddziałami węgierskimi do Nowego Sącza. Piłsudski wkroczył do miasta na czele pułku dzień później. Tam, 19 grudnia, jego oddziały przekształcono w I Brygadę Legionów Polskich.

Straty

Dane o stratach są jeszcze bardziej rozbieżne niż dane o siłach. Według polskiej Wikipedii Austriacy stracili około 12 tysięcy zabitych i rannych, a Rosjanie około 30 tysięcy zabitych, rannych i jeńców. Opracowania regionalne mówią o około 11 tysiącach poległych po obu stronach. Rosyjscy historycy, liczący straty obu armii w całych grudniowych działaniach w zachodniej Galicji i Karpatach, podają liczby rzędu 100–145 tysięcy ludzi po każdej ze stron. Poległych pochowano na dziesiątkach cmentarzy wojennych, które w latach 1915–1918 zbudowały austriackie władze w zachodniej Galicji.

Znaczenie

Bitwa pod Limanową zatrzymała rosyjski marsz na zachód. Groźba obejścia i odcięcia twierdzy Kraków minęła, a Rosjanie musieli cofnąć front także na północ od Wisły. Front przesunął się o kilkadziesiąt kilometrów na wschód i zatrzymał na linii Dunajca i Białej, gdzie z niewielkimi zmianami przetrwał do maja 1915 roku i przełamania pod Gorlicami. Polska Wikipedia porównuje jej znaczenie dla Austro-Węgier do znaczenia bitwy nad Marną dla Francji. Zwycięstwo odniosły armie wyczerpane miesiącami klęsk, zimą i w górskim terenie, przeciwko silniejszemu przeciwnikowi i przy niewielkiej pomocy Niemców.

Sukces miał jednak granice. 3 Armia Boroevicia nie zdołała przebić się do oblężonego Przemyśla. Pod koniec grudnia Rosjanie ściągnęli posiłki, przeszli do kontrataku i zepchnęli ją z powrotem w Karpaty. W tych walkach, w dniach 22–25 grudnia, I Brygada Legionów stoczyła bitwę pod Łowczówkiem. Ciężar walk na wschodzie przeniósł się w góry, gdzie zimą 1915 roku Austro-Węgry poniosły ogromne straty, próbując odblokować Przemyśl. Josef Roth otrzymał za Limanową Krzyż Rycerski Orderu Marii Teresy, a później przydomek „von Limanowa-Łapanów”.