Józef Ferdynand

Arcyksiążę Józef Ferdynand przez ponad półtora roku dowodził austro-węgierską 4 Armią, która walczyła na ziemiach polskich: pod Krakowem i Limanową w 1914 roku, a w 1915 roku pod Gorlicami, nad Sanem, pod Kraśnikiem i w drodze na Lublin. Pod jego rozkazami stała w tym czasie także I Brygada Legionów Polskich. Jego nazwisko kojarzy się jednak przede wszystkim z klęską pod Łuckiem w czerwcu 1916 roku, gdy rosyjska ofensywa Brusiłowa w ciągu kilku dni rozbiła jego armię. Na żądanie Niemców odwołano go w środku bitwy, co w armii habsburskiej było czymś zupełnie nowym. Później był generalnym inspektorem lotnictwa, a po wojnie żył w Wiedniu jako prywatny obywatel. W 1938 roku naziści zamknęli go w obozie w Dachau.

Przed wojną

Urodził się 24 maja 1872 roku w Salzburgu jako drugi syn Ferdynanda IV, ostatniego władcy Wielkiego Księstwa Toskanii, które w 1860 roku przyłączono do Królestwa Sardynii, a wkrótce potem do zjednoczonych Włoch. Jego matką była księżniczka Alicja z rodu Burbonów parmeńskich. Toskańska linia Habsburgów żyła odtąd w Austrii, Ferdynand IV osiadł w Salzburgu, a jego synowie służyli w armii cesarza Franciszka Józefa I. Według brytyjskiego historyka Michaela Duffy’ego cesarz był ojcem chrzestnym młodego arcyksięcia.

Józef Ferdynand ukończył wojskową szkołę realną w Hranicach na Morawach i Terezjańską Akademię Wojskową w Wiener Neustadt. 18 sierpnia 1892 roku został porucznikiem w pułku tyrolskich strzelców cesarskich (Kaiserjäger). W latach 1895–1897 uczył się w Szkole Wojennej w Wiedniu, potem służył w kilku pułkach piechoty. Od 1905 roku dowodził 93 Pułkiem Piechoty, od 1908 roku 5 Brygadą Piechoty w Linzu, a w styczniu 1911 roku objął stacjonującą tam 3 Dywizję Piechoty. 1 maja 1911 roku został feldmarszałkiem porucznikiem.

Od młodości pasjonował się baloniarstwem, które w wojsku traktowano wtedy jako ekstrawagancję. W 1909 roku sam przeleciał balonem z Linzu do Dieppe we Francji. Lot trwał 16 godzin.

1914: Galicja, Kraków i Limanowa

W sierpniu 1914 roku arcyksiążę objął XIV Korpus z Innsbrucka, złożony w dużej części z Tyrolczyków. Zastąpił w nim Victora Dankla, który dostał 1 Armię. Korpus należał do 3 Armii, ale pod koniec sierpnia Franz Conrad von Hötzendorf oddał go 4 Armii Moritza Auffenberga. W bitwie pod Komarowem XIV Korpus szedł na prawym skrzydle armii, która omal nie okrążyła rosyjskiej 5 Armii Pawła Plehwego. Gdy Auffenberg zawrócił potem na południe, by ratować Lwów, grupa arcyksięcia została sama nad Huczwą. W bitwie pod Gródkiem i Rawą Ruską cofała się pod naciskiem rosyjskich korpusów idących od Tomaszowa, a w odwrocie rozbity został jeden z pułków tyrolskich strzelców cesarskich.

Pod koniec września, po odwrocie całego frontu za San, Auffenberg stracił dowództwo, a 4 Armię objął Józef Ferdynand. Źródła podają 30 września albo 1 października 1914 roku. Już na początku października jego armia ruszyła w kontrofensywie w Galicji i walczyła pod Jarosławiem i Przeworskiem o przeprawy przez San. W listopadzie, w bitwie pod Krakowem, 4 Armia wyszła z twierdzy i uderzyła w lewe skrzydło rosyjskiej 9 Armii, ale po dziesięciu dniach wróciła pod osłonę fortów. Zaraz potem dwa jej korpusy przewieziono koleją w góry, pod Mszanę Dolną i Chabówkę. Stamtąd uderzyły w bok Rosjan i przesądziły o zwycięstwie pod Limanową, po którym rosyjska 3 Armia cofnęła się za Dunajec. W tej armii walczyła też I Brygada Legionów, która w Boże Narodzenie 1914 roku utrzymała wzgórza pod Łowczówkiem. Dowództwo 4 Armii przyznało potem legionistom za tę bitwę ponad 70 medali.

1915: od Gorlic do Łucka

Wiosną 1915 roku 4 Armia stała nad Dunajcem i Białą pod Tarnowem. Gdy Niemcy przygotowywali przełamanie pod Gorlicami, podporządkowano ją feldmarszałkowi Augustowi von Mackensenowi, dowódcy nowej niemieckiej 11 Armii. Arcyksiążę, choć członek dynastii, wykonywał odtąd rozkazy niemieckiego generała i jego szefa sztabu Hansa von Seeckta. Po przełamaniu frontu 4 Armia doszła w maju do dolnego Sanu pod Leżajskiem i Niskiem (bitwa nad Sanem), a w czerwcu brała udział w bitwie pod Mościskami i Lubaczowem, która otworzyła drogę do Lwowa.

Potem Mackensen skręcił na północ, między Wisłę a Bug. Na początku lipca 4 Armia uderzyła na rosyjskie pozycje na wzgórzach pod Kraśnikiem. 3 i 4 lipca przerwała front i według austriackiej historii oficjalnej wzięła około 8 tysięcy jeńców, ale jej sztab nie docenił rosyjskich odwodów. 7 lipca świeże rosyjskie korpusy kontratakowały pod Urzędowem i odzyskały część utraconego terenu. W połowie miesiąca pod Urzędów przybyła I Brygada Legionów Józefa Piłsudskiego. Rosjanie odeszli dopiero 19 lipca, po przełamaniu frontu przez Niemców pod Krasnymstawem. 30 lipca patrole kawalerii 4 Armii wjechały do Lublina.

Pod koniec sierpnia Conrad chciał odnieść na Wołyniu zwycięstwo bez Niemców. W tak zwanej ofensywie czarno-żółtej arcyksiążę dowodził grupą armii złożoną z 1 i 4 Armii, która miała obejść rosyjską 8 Armię od północy. 31 sierpnia jego wojska zajęły Łuck, a Brusiłow cofnął się za Styr. W połowie września Rosjanie kontratakowali jednak pod Dubnem i najciężej uderzyli właśnie w 4 Armię. Austriacki historyk Manfried Rauchensteiner przytacza zapiski z naczelnego dowództwa z 15 września, według których armia ta działała „skandalicznie źle”, a sam Conrad miał mówić, że z takimi wojskami nie da się zaplanować żadnej operacji. 23 września Rosjanie odbili Łuck, ale wkrótce oddali go nadciągającym Niemcom (bitwa pod Tarnopolem). Od jesieni 4 Armia należała do grupy armii niemieckiego generała Alexandra von Linsingena. 26 lutego 1916 roku arcyksiążę został generałem pułkownikiem.

Łuck 1916

Zimą i wiosną 1916 roku 4 Armia broniła pozycji na wschód od Łucka, budowanych od jesieni. Według Duffy’ego arcyksiążę uważał je za nie do zdobycia, a wśród współczesnych miał opinię dowódcy pobłażliwego, który chętnie spędzał czas na polowaniach. Rosjanie przygotowywali tymczasem na tym odcinku główne uderzenie Frontu Południowo-Zachodniego generała Aleksieja Brusiłowa.

4 czerwca rosyjska artyleria zaczęła ostrzał pozycji 4 Armii pod Ołyką. Następnego dnia piechota rosyjskiej 8 Armii generała Aleksieja Kaledina przerwała pierwszą i drugą linię obrony, a 6 czerwca front 4 Armii się rozpadł. Rosjanie wzięli dziesiątki tysięcy jeńców. Duffy szacuje, że w ciągu dwóch dni arcyksiążę stracił, w zabitych, rannych i wziętych do niewoli, około 130 tysięcy ludzi. Linsingen zażądał jego odwołania, a austro-węgierskie naczelne dowództwo przychyliło się do tego żądania. 7 czerwca arcyksiążę stracił dowództwo w środku bitwy. Rauchensteiner zauważa, że w tej wojnie stało się to po raz pierwszy. Jeszcze tego samego dnia wieczorem Rosjanie weszli do Łucka. Armię objął generał kawalerii Karl Tersztyánszky von Nádas.

Lotnictwo i koniec wojny

Kariera frontowa arcyksięcia się skończyła, ale nowy cesarz Karol I, który objął tron w listopadzie 1916 roku, chciał go znowu zatrudnić. Józef Ferdynand został generalnym inspektorem wojsk lotniczych. Źródła różnie podają datę: niemiecka Wikipedia wiąże nominację z listopadem 1916 roku, a brytyjski serwis o armii austro-węgierskiej podaje 8 lipca 1917 roku i dodaje, że naczelne dowództwo sprzeciwiało się tej nominacji. Urząd sprawował do 3 września 1918 roku. Faktycznie lotnictwem kierował jednak szef wojsk lotniczych, generał Emil Uzelac. Nie wszyscy cenili zapał arcyksięcia. Węgierski inżynier Theodore von Kármán, który służył wtedy w austro-węgierskim arsenale lotniczym, nazwał go we wspomnieniach „ignorantem i nadętym typem”.

Po wojnie

Po rozpadzie monarchii Józef Ferdynand został w Austrii i żył w Wiedniu jako zwykły obywatel. W 1921 roku poślubił mieszczkę Rosę Kaltenbrunner, z którą rozwiódł się w 1928 roku, a w 1929 roku Gertrudę Tomanek von Beyerfels-Mondsee. Z tego drugiego małżeństwa miał córkę i syna. Po Anschlussie w marcu 1938 roku gestapo aresztowało go razem z wieloma innymi przeciwnikami nazizmu i wysłało do obozu Dachau. Według części źródeł spędził tam trzy miesiące, według innych kilka tygodni. Uwolniono go dzięki wstawiennictwu Alberta Göringa, brata Hermanna, i jego siostry Olgi. Do końca życia pozostawał pod nadzorem gestapo, a pobyt w obozie zniszczył mu zdrowie. Zmarł w Wiedniu pod koniec sierpnia 1942 roku. Polska i angielska Wikipedia podają 28 sierpnia, niemiecka 26 sierpnia, a brytyjski serwis o armii austro-węgierskiej 25 sierpnia. Pochowano go w krypcie kapucynów, grobowcu Habsburgów.

Ocena

Historycy oceniają arcyksięcia surowo. Duffy nazywa go dowódcą „boleśnie nieudanym”, a jego nazwisko na zawsze pozostało związane z „katastrofą pod Łuckiem”. Pod jego dowództwem 4 Armia odnosiła sukcesy, pod Limanową w 1914 roku i w pochodzie od Gorlic do Lublina w 1915 roku, ale działo się to według planów Conrada i Mackensena i w dużej mierze dzięki niemieckim wojskom. Gdy sam miał przeprowadzić operację, w ofensywie czarno-żółtej, jego armia zawiodła. Rauchensteiner przestrzega jednak przed zrzucaniem całej winy za Łuck na jednego dowódcę i jego sztab. Przypomina, że duże części jednego z morawskich pułków przeszły wtedy do Rosjan. Pod Łuckiem Rosjanie mieli też blisko trzykrotną przewagę w batalionach, a na ofensywę w Tyrolu zabrano wcześniej z frontu wschodniego kilka dywizji i dużą część ciężkiej artylerii. Odwołanie arcyksięcia na żądanie niemieckiego generała pokazało, jak bardzo armia habsburska była już zależna od sojusznika. Kilka miesięcy później Austro-Węgry musiały przyjąć wspólne dowództwo państw centralnych pod niemieckim zwierzchnictwem.