Początek bitwy nad Sanem

16 maja 1915 roku, wczesnym rankiem, do Jarosławia weszły pierwsze oddziały niemieckiego Korpusu Gwardii. W nocy rosyjski XXIV Korpus, po dwóch dniach walk o przyczółek, wycofał się na wschodni brzeg Sanu i podpalił za sobą most. Jeszcze tego samego dnia Gwardia i austro-węgierski VI Korpus zaczęły przeprawiać się przez rzekę na pontonach. Brytyjska chronologia wojny uznaje 16 maja za pierwszy dzień bitwy nad Sanem, w której armie państw centralnych walczyły o przejście rzeki, a Rosjanie próbowali je zatrzymać.

Rubież, która miała wytrzymać

Od przełamania frontu pod Gorlicami minęły dwa tygodnie. Rosyjska 3 Armia generała Radko Dimitriewa straciła w tym czasie całą zachodnią Galicję, a według austriackich danych armie rosyjskie oddały do połowy maja ponad sto tysięcy jeńców. Naczelny wódz, wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, i dowódca Frontu Południowo-Zachodniego, generał Nikołaj Iwanow, postanowili jednak, że na linii Sanu i Dniestru odwrót się skończy. Wojska miały się tu okopać, przyjąć posiłki i przejść do kontrataku. Rosjanie trzymali jeszcze nad rzeką dwa silnie umocnione przyczółki, pod Radymnem i Sieniawą, a Przemyśl, zdobyty przez nich w marcu, znów przygotowywano do obrony.

16 maja Iwanow wydał armiom frontu nową dyrektywę: miały odeprzeć natarcie na zajmowanych pozycjach i czekać na odwody. Dwa korpusy 3 Armii, XII i XXI, oraz załogę Przemyśla podporządkował generałowi Aleksiejowi Brusiłowowi, dowódcy sąsiedniej 8 Armii, z zadaniem nie tylko obrony, ale i uderzenia na skrzydła przeciwnika. Największym problemem rosyjskich dowódców była amunicja. Pułki wykrwawione w odwrocie dostawały uzupełnienia, ale artyleria miała po kilka razy mniej pocisków niż przeciwnik.

Nad rzeką

Po drugiej stronie niemiecka 11 Armia generała Augusta von Mackensena stała już nad Sanem na całej szerokości swojego natarcia, od okolic Przemyśla po ujście Wisłoka. Na północ od niej austro-węgierska 4 Armia arcyksięcia Józefa Ferdynanda doszła do dolnego Sanu pod Leżajskiem, Rudnikiem i Niskiem. Na lewym skrzydle Mackensena Niemcy odrzucili za rzekę rosyjski III Korpus Kaukaski, a w nocy z 16 na 17 maja przeszli San w kilku miejscach i okopali się na przyczółkach koło Makowiska, Cetuli i Radawy.

Rosjanie wciąż ostrzeliwali Jarosław z drugiego brzegu, a ich dowództwo szykowało kontratak. Przez następny tydzień nad Sanem trwały ciężkie walki o przyczółki i przeprawy, w których rosyjskie kontrnatarcia nie zdołały zepchnąć Niemców i Austriaków z powrotem za rzekę.