San w I wojnie światowej

San, karpacki dopływ Wisły płynący przez austriacką Galicję, był w latach 1914–1915 jedną z głównych linii frontu wschodniego. Nad nim leżała twierdza Przemyśl, która miała bronić przepraw, i Jarosław. We wrześniu 1914 roku armie austro-węgierskie cofnęły się za rzekę, jesienią przez kilka tygodni walczyły o przeprawy, a w listopadzie znów oddały Rosjanom jej linię. W maju 1915 roku Niemcy i Austriacy przeszli San, a wkrótce potem odbili Przemyśl i ruszyli na Lwów.

Rzeka twierdz

San wypływa w Karpatach i uchodzi do Wisły. Od 1772 do 1918 roku ziemie nad Sanem należały do monarchii Habsburgów. Nad rzeką leżą Przemyśl i Jarosław. W systemie obrony Galicji oba miasta miały strzec przepraw: Przemyśl jako wielka twierdza, Jarosław, około 30 kilometrów na północ, jako umocniony przyczółek z dużym garnizonem. Ukraińcy uważali San za zachodnią granicę swojej ziemi etnicznej.

Odwrót i walki o przeprawy (1914)

Wieczorem 11 września 1914 roku, po klęsce w bitwie galicyjskiej, szef sztabu Franz Conrad von Hötzendorf nakazał odwrót za San. Wyczerpane armie przeszły rzekę w połowie września, w deszczu i błocie, ale jej linii nie utrzymały i cofnęły się dalej, za Dunajec. 21 września opuściły przyczółek w Jarosławiu, ostatni na wschodnim brzegu. Przemyśl z ponad stutysięczną załogą został w tyle, a rosyjska 3 Armia generała Radko Dimitriewa zamknęła go w pierwszym oblężeniu.

W październiku kontrofensywa austro-węgierska wróciła nad rzekę. Rosjanie odeszli spod Przemyśla na wschodni brzeg Sanu, zniszczyli za sobą mosty, a 9 października do twierdzy dotarła odsiecz. Na Sanie natarcie utknęło. Na dolnym biegu od 14 października trwała bitwa o przeprawy pod Rudnikiem i Niskiem. Pod Rzuchowem austro-węgierski XIV Korpus zdobył przyczółek, ale po dwóch dniach musiał się wycofać, tracąc ponad tysiąc ludzi. Na południe od Przemyśla trwała w tym czasie bitwa pod Chyrowem. Według wystawy muzeum w Stalowej Woli Ulanów, Rudnik, Nisko i Rozwadów praktycznie zniknęły w tych walkach z powierzchni ziemi.

Na początku listopada armie austro-węgierskie znów się wycofały, a Rosjanie 3 listopada wrócili do Jarosławia i ponownie otoczyli Przemyśl. Drugie oblężenie trwało do marca. Rankiem 22 marca 1915 roku saperzy wysadzili forty, magazyny i mosty na Sanie, a załoga skapitulowała.

Przeprawy z maja 1915 roku

Po przełamaniu pod Gorlicami Rosjanie w połowie maja 1915 roku cofnęli się za San. Naczelne dowództwo kazało bronić za wszelką cenę linii Sanu i Dniestru, a na zachodnim brzegu zostały silne przyczółki w Jarosławiu, Radymnie i Sieniawie. Jarosław padł po dwudniowym szturmie, a 16 maja niemiecka 11 Armia zaczęła przechodzić rzekę na pontonach. Według niemieckich relacji 17 maja natarcie obserwował ze wzgórza nad miastem cesarz Wilhelm II. Rosyjskie kontrataki nie zepchnęły Niemców i Austriaków z przyczółków.

24 maja ruszyło natarcie na Radymno i Przemyśl, a uciekający Rosjanie trafiali nad rzeką pod ogień z drugiego brzegu i setki z nich utonęły. W nocy z 26 na 27 maja rosyjski kontratak pod Sieniawą zepchnął Austriaków z powrotem za San, ale nie zmienił losu kampanii. W nocy na 3 czerwca Rosjanie opuścili Przemyśl i wysadzili mosty na Sanie, a nad ranem weszli do niego Niemcy. 12 czerwca wojska Augusta von Mackensena przeszły San i Lubaczówkę pod Sieniawą, a dziesięć dni później państwa centralne były już we Lwowie.

Po froncie

Front odszedł na wschód, a nad Sanem zostały zniszczone miasta i cmentarze wojenne. Według lokalnych historyków w samym Jarosławiu i okolicy pochowano około 6 tysięcy poległych żołnierzy. Rzeka wróciła do polityki w 1918 roku. Ukraińska Rada Narodowa we Lwowie ogłosiła w październiku państwo ukraińskie w Galicji Wschodniej aż po San, a gdy w listopadzie wybuchły walki o Lwów, polski oddział z Krakowa 11–12 listopada wyparł Ukraińców z Przemyśla i opanował most na Sanie. Tą drogą poszła odsiecz, która przesądziła o obronie Lwowa.