Dniestr w I wojnie światowej

Dniestr, główna rzeka Galicji Wschodniej, wyznaczał przez całą wojnę południowe skrzydło frontu wschodniego. W latach 1914–1917 armie rosyjskie i austro-węgierskie kilka razy przechodziły go w obu kierunkach, a o przeprawy pod Żurawnem, Haliczem i Zaleszczykami toczono długie walki. Nad Dniestrem rosyjska ofensywa w czerwcu 1916 roku od razu przerwała front, a latem 1917 roku zaczął się tu ostatni odwrót armii rosyjskiej z Galicji. W 1918 roku dolny bieg rzeki stał się granicą Besarabii, przyłączonej do Rumunii.

Rzeka dwóch imperiów

Dniestr wypływa na północnych stokach Karpat i uchodzi do Morza Czarnego kilka mil na południowy zachód od Odessy. Według Encyclopaedii Britannica z 1911 roku pierwsze 350 mil jego biegu należało do Austrii, a pozostałe 515 mil do Rosji. W górnym i środkowym biegu płynął przez austriacką Galicję, której był główną rzeką, a potem przez rosyjskie Podole i Besarabię. Miał gwałtowny nurt i dwa wezbrania w roku: wiosenne po puszczeniu lodów i letnie po topnieniu śniegów w Karpatach. Pod Zaleszczykami jego lewy brzeg należał do Galicji, a prawy do Bukowiny.

Galicyjskie przeprawy (1914–1915)

W bitwie galicyjskiej 1914 roku front ciągnął się od Wisły po Dniestr. Rosjanie przełamali obronę austro-węgierską nad Złotą i Gniłą Lipą, dwoma dopływami Dniestru, i zajęli Lwów, a na początku września 8 Armia generała Aleksieja Brusiłowa wzięła Halicz nad Dniestrem. Zimą 1915 roku austro-węgierskie wojska generała Karla Pflanzera-Baltina odbiły Czerniowce i zajęły Stanisławów, ale 4 marca Rosjanie odzyskali to miasto, a front stanął nad Dniestrem i Prutem. Przyczółek w Zaleszczykach, ważne przejście przez rzekę, Rosjanie utrzymali mimo szturmów.

Po przełamaniu pod Gorlicami w maju 1915 roku rosyjskie naczelne dowództwo kazało bronić za wszelką cenę linii Sanu i Dniestru. Niemiecko-austro-węgierska Armia Południowa generała Alexandra von Linsingena doszła do rzeki w bitwie nad Stryjem i 5 czerwca zdobyła przeprawę w Żurawnie, ale rosyjskie kontrnatarcie zepchnęło ją z przyczółka z powrotem za Dniestr. 15 czerwca austro-węgierska 7 Armia zdobyła rosyjski przyczółek pod Niżniowem. Rosjanie bronili się nad rzeką jeszcze po utracie Lwowa. Dopiero 23 czerwca rano, w gęstej mgle, Armia Południowa przeprawiła się między Żurawnem a Haliczem, a 27 czerwca Austriacy bez walki zajęli Halicz. Od jesieni front biegł na północ od rzeki wzdłuż Strypy, a dalej na wschód wzdłuż Dniestru ku Bukowinie.

Ofensywa Brusiłowa (1916)

4 czerwca 1916 roku ruszyła ofensywa Brusiłowa, a nad Dniestrem rosyjska 9 Armia generała Płatona Leczyckiego od razu przerwała front austro-węgierskiej 7 Armii. 10 czerwca Rosjanie przełamali pozycje pod wsią Okna i ogłosili, że wzięli tego dnia ponad 18 tysięcy jeńców. W nocy z 10 na 11 czerwca Austriacy opuścili przyczółek w Zaleszczykach, do których weszli potem Rosjanie. Do połowy czerwca 7 Armia straciła według austriackiej historii oficjalnej 133,6 tysiąca ludzi, ponad połowę stanu, a 18 czerwca Rosjanie zajęli Czerniowce. W sierpniu rosyjska Kwatera Główna uznała, że najlepsza szansa na sukces leży na południe od Dniestru, i 11 sierpnia armia Leczyckiego weszła do Stanisławowa.

Ostatni odwrót (1917)

W lipcu 1917 roku, w ofensywie Kierenskiego, od 6 lipca na południe od Dniestru uderzała 8 Armia generała Ławra Korniłowa. Przełamała front pod Stanisławowem i zdobyła Halicz i Kałusz, ale nad wezbraną Łomnicą zatrzymały ją niemieckie posiłki. Po niemieckim przełamaniu pod Złoczowem, w kontrofensywie w Galicji Wschodniej, 22 lipca cały front rosyjski od Seretu po Dniestr ruszył do odwrotu. Pod koniec lipca węgierska 38 Dywizja Honwedu zdobyła przyczółek w Zaleszczykach, a 3 sierpnia państwa centralne weszły do Czerniowców.

Granica Besarabii (1917–1918)

Na dolnym Dniestrze wojna skończyła się później. Besarabię, kraj między Prutem a Dniestrem, należący do Rosji od 1812 roku, rada krajowa w Kiszyniowie ogłosiła 15 grudnia 1917 roku Mołdawską Republiką Demokratyczną. W styczniu 1918 roku weszły do niej wojska rumuńskie, a w lutym walki z oddziałami radzieckimi przeniosły się nad Dniestr, pod Bendery. 9 kwietnia 1918 roku Besarabia połączyła się z Rumunią. Od tej pory Dniestr dzielił Rumunię od Ukrainy, która tego podziału nie uznała, a w okresie międzywojennym był granicą rumuńsko-radziecką.