Lwów w I wojnie światowej

Lwów, stolica austriackiej Galicji, był jedną z najważniejszych zdobyczy wojny na froncie wschodnim. We wrześniu 1914 roku zajęli go bez walki Rosjanie i rządzili nim 293 dni, aż w czerwcu 1915 roku odbiły go wojska państw centralnych. Przez kolejne lata miasto leżało za frontem, do którego próbowały się przebić rosyjskie ofensywy. Gdy jesienią 1918 roku rozpadała się monarchia Habsburgów, o Lwów stoczyli walkę Polacy i Ukraińcy.

Stolica Galicji

Od 1772 roku Lwów był stolicą austriackiej Galicji, a w czasach autonomii ośrodkiem polskiej administracji, nauki i kultury. Według spisu z 1910 roku liczył ponad 200 tysięcy mieszkańców. Mniej więcej połowę stanowili rzymscy katolicy, głównie Polacy, ponad jedną czwartą Żydzi, a niespełna jedną piątą grekokatolicy, przeważnie Ukraińcy. Miasto było też głównym ośrodkiem ukraińskiego ruchu narodowego. Na początku wojny należało, obok Krakowa i Przemyśla, do największych garnizonów armii Austro-Węgier na wschodzie.

Rosyjska okupacja (1914–1915)

Pod koniec sierpnia 1914 roku Rosjanie pobili na wschód od miasta austro-węgierską 3 Armię w bitwie nad Złotą Lipą. Lwów nie był twierdzą i dowództwo nie chciało walczyć o niego na ulicach. 2 września odeszły z niego ostatnie oddziały austro-węgierskie, a 3 września weszli Rosjanie, na czele z kawalerią 3 Armii generała Nikołaja Ruzskiego. Próba odbicia miasta pod Gródkiem i Rawą Ruską załamała się 11 września, a armie Conrada cofnęły się za San. Zdobycie Lwowa było największym sukcesem Rosji w pierwszych tygodniach wojny.

Zajęte ziemie Rosjanie oddali pod zarząd generał-gubernatora, hrabiego Gieorgija Bobrinskiego. Ogłosił on Galicję Wschodnią „rdzenną częścią jedynej, wielkiej Rusi”. Zamknięto ukraińskie gazety, towarzystwa i czytelnie, a szkoły miały uczyć po rosyjsku. Greckokatolickiego metropolitę Andrzeja Szeptyckiego aresztowano we wrześniu i wywieziono w głąb Rosji, skąd uwolnił go dopiero Rząd Tymczasowy w marcu 1917 roku. 27 września rosyjscy żołnierze urządzili pogrom Żydów, w którym według różnych źródeł zginęło od 38 do 49 osób. Mieszkańcy cierpieli z powodu deportacji, braku żywności i złej opieki lekarskiej.

Miastem nadal kierował polski magistrat. Wiceprezydent Tadeusz Rutowski organizował kuchnie miejskie, pomoc dla uchodźców i opiekę nad rannymi. Rosja chciała zjednać sobie Polaków, ale Bobrinski zapowiadał, że Galicja Wschodnia razem ze Lwowem zostanie rosyjska na zawsze. W kwietniu 1915 roku przyjechał do miasta car Mikołaj II, by pokazać, że kraj na trwałe wszedł w skład imperium.

Odbicie i lata za frontem (1915–1918)

Po przełamaniu pod Gorlicami armie Augusta von Mackensena odbiły w czerwcu Przemyśl i ruszyły na wschód. Od 17 czerwca łamały ostatnią rosyjską linię nad Wereszycą. 19 czerwca Rosjanie wywieźli z miasta 37 zakładników, wśród nich Rutowskiego. 22 czerwca, po szturmie na szańce wokół Lwowa, państwa centralne odzyskały miasto. Po południu weszły do niego wojska austro-węgierskiej 2 Armii generała Eduarda von Böhm-Ermollego, które mieszkańcy witali z radością. Mackensen został mianowany feldmarszałkiem.

Powrót Austriaków przyniósł nową falę aresztowań. Sądy polowe karały oskarżonych o współpracę z Rosjanami, przede wszystkim rusińskich moskalofilów, ale także Ukraińców i polskich narodowych demokratów. Brakowało żywności, lekarstw i opału, a Polacy, Ukraińcy i Żydzi coraz częściej oskarżali się nawzajem o kolaborację z okupantem.

Front odszedł latem 1915 roku na wschód, nad Złotą Lipę, a jesienią stanął nad Strypą. Lwów pozostał jednak celem Rosjan. W czerwcu 1916 roku, w ofensywie Brusiłowa, szef sztabu Kwatery Głównej, generał Michaił Aleksiejew, chciał, by główne siły frontu szły na Lwów z Wołynia. W lipcu 1917 roku, w ofensywie Kierenskiego, rosyjska 11 Armia miała przełamać front pod Zborowem i iść na Lwów przez Złoczów. Żadne z tych natarć do miasta nie doszło, a kontrofensywa w Galicji Wschodniej odrzuciła Rosjan aż nad Zbrucz.

Od 1917 roku zaopatrzenie jeszcze się pogorszyło i w mieście wybuchały demonstracje, zamieszki i strajki. Gdy w lutym 1918 roku Austro-Węgry w tajnym protokole do pokoju brzeskiego z Ukrainą obiecały Ukraińcom osobny kraj koronny z ukraińskiej części Galicji, Lwów odpowiedział masowymi demonstracjami i strajkiem generalnym. Jesienią przez miasto przeszła hiszpanka, a chorzy czekali na pomoc nawet kilkanaście godzin.

Listopad 1918

Gdy monarchia się rozpadała, o Lwów upomnieli się naraz Polacy i Ukraińcy. W nocy na 1 listopada 1918 roku ukraińscy żołnierze garnizonu opanowali miasto i ogłosili je stolicą państwa ukraińskiego, wkrótce nazwanego Zachodnioukraińską Republiką Ludową. Jeszcze tego dnia chwycili za broń polscy mieszkańcy, w dużej części uczniowie, studenci i harcerze, zwani później Orlętami Lwowskimi. Przez trzy tygodnie walczono o szkoły, koszary i pojedyncze gmachy.

20 listopada przebiła się do miasta z Przemyśla polska odsiecz, zorganizowana przez generała Bolesława Roję. Po polskim natarciu 21 listopada Ukraińcy w nocy wycofali się na wschód, a rano 22 listopada miasto zajęli Polacy, co zakończyło obronę Lwowa. W dniu zwycięstwa w dzielnicy żydowskiej zaczął się pogrom, w którym do 24 listopada zginęło od kilkudziesięciu do 150 Żydów.

Wojna o miasto trwała dalej. Ukraińcy otoczyli Lwów z trzech stron, a 19 marca 1919 roku polskie oddziały odbiły linię kolejową do Przemyśla i przerwały ich pierścień. Front odsunął się od miasta dopiero po polskiej ofensywie w maju 1919 roku. Dla Polaków obrona Lwowa stała się jednym z mitów założycielskich odrodzonego państwa, a w 1920 roku miasto otrzymało Krzyż Virtuti Militari. Dla Ukraińców listopad 1918 roku był narodzinami ich państwa w Galicji.