Hiszpanka na ziemiach polskich

24 października 1918 roku zapadła decyzja o zamknięciu wszystkich szkół w Krakowie na dwa tygodnie, od 27 października do 10 listopada. Krakowskie gazety domagały się tego od prawie dwóch tygodni, bo wśród chorych było mnóstwo uczniów. Jako powód podano szerzącą się „hiszpankę” i brak węgla do ogrzania klas. Epidemia grypy hiszpanki, która pod koniec sierpnia ruszyła drugą falą z portów Francji, Ameryki i Afryki, była już wtedy w całej Galicji, w Królestwie Polskim i w Poznańskiem. Ziemie polskie, wyniszczone czterema latami wojny, rekwizycjami i głodem, były dla niej wyjątkowo łatwym łupem.

Kraków

Pierwsze wiadomości o grypie w Krakowie pojawiły się w połowie września. 18 września „Czas” pisał jeszcze tylko o nowej epidemii w Hiszpanii, ale już dwa dni później „Głos Narodu” donosił, że „influenca hiszpańska panuje obecnie w Krakowie z dużem nasileniem”. Według miejskich statystyk w tygodniu od 8 do 14 września zachorowało sześć osób, z których trzy zmarły. Pod koniec miesiąca na grypę zapadało już kilkaset osób tygodniowo, a 26 września „Ilustrowany Kuryer Codzienny” pisał, że „czwarta część tutejszej ludności padła ofiarą hiszpanki”, że lekarze „upadają z nóg”, a w aptekach brakuje aspiryny i chininy. Gazety prosiły czytelników o wyrozumiałość, bo chorowali roznosiciele i numery nie docierały do prenumeratorów.

Głównym przeciwnikiem epidemii był lekarz miejski, docent higieny Uniwersytetu Jagiellońskiego Tomasz Janiszewski. Na posiedzeniu Rady Miasta 3 października skarżył się, że centrala leków nie dostarcza lekarstw. Chwalił obowiązek zgłaszania i izolowania chorych, podział miasta na okręgi z zaufanymi urzędnikami i nowe łóżka w szpitalach, ale domagał się też gruntownego sprzątnięcia brudnego miasta. Uważał, że choroba zabija niewielu chorych, od pół do jednego procenta, za to głównie ludzi w wieku 16–32 lat. W szpitalu św. Łazarza, gdzie trafiali najciężej chorzy, w ostatnich czterech miesiącach 1918 roku zmarła jednak co czwarta z 320 leczonych tam osób. Najwięcej zgonów notowano na Kazimierzu i w Podgórzu. Po mieście krążyły plotki, że to nie grypa, lecz dżuma płucna. 17 października Krajowa Rada Zdrowia ogłosiła, że badania nie wykazały zarazka dżumy. 13 października na cmentarzu żydowskim przy ulicy Miodowej tysiące ludzi przyszły na „czarne wesele”: ślub pary sierot zawarty na grobie ostatniej ofiary hiszpanki, który według dawnego żydowskiego obyczaju miał powstrzymać zarazę.

Galicja, Królestwo, Poznańskie

Źle było w całej Galicji. We Lwowie pierwsze przypadki notowano już latem, a jesienią zdarzało się, że chorzy czekali na pomoc po kilkanaście godzin w łóżkach obok zmarłych krewnych. W Przemyślu i Rzeszowie zamknięto szkoły i kina, w Tarnopolu umierało po kilkanaście osób dziennie, a w październiku grypa panowała także w Kieleckiem i w Zagłębiu Dąbrowskim. Krakowski „Czas” przedrukował z „Gazety Wieczornej” opis powiatu sokalskiego: „Stolarze po wsiach i miasteczkach nie robią nic innego, tylko trumny”, a niewykopane ziemniaki lada dzień zaczną gnić w polu. Krakowskie gazety pisały też o Wiedniu, gdzie od 6 do 12 października zmarło na hiszpankę 814 osób.

W Warszawie „Kurjer Warszawski” już 21 lipca pisał o „hiszpańskiej gorączce”, którą uważał za zwykłą grypę przywleczoną ze wschodu. Gazeta chętnie opisywała epidemię w stolicach Europy, ale o sytuacji w samej Warszawie pisała niewiele. Fala, która uderzyła w mieście we wrześniu, trwała do lutego 1919 roku, a najwięcej ofiar zebrała w grudniu. Według miejskich statystyk przytaczanych przez lekarzy w 1918 roku zmarło w Warszawie na grypę od 400 do blisko 600 osób, a do tego wiele na zapalenie płuc. 17 października „Kurjer” przyznawał jednak, że na grypę umiera się teraz dość łatwo.

Najwięcej wiemy o Poznańskiem, bo „Kurjer Poznański” pisał o grypie szeroko. Z powodu choroby pracowników pruskie koleje odwoływały pociągi, w miasteczkach listonosze przestali roznosić pocztę, a poczty otwierano na kilka godzin dziennie. W Śremie grypę w kompanii osiemnastoletnich rekrutów uznano za zbiorową symulację, mającą uchronić ich przed wysłaniem na front, i odmówiono im pomocy. Szesnastu z nich zmarło. W samym Poznaniu szczyt przyszedł w przedostatnim tygodniu października, gdy zmarło 97 osób.

Ilu zmarło

Nikt nie liczył ofiar. Grypa nie była chorobą, którą lekarze musieli zgłaszać, a gazety, zajęte rozpadem monarchii i odradzaniem się państwa polskiego, pisały o niej coraz mniej. Wiele zgonów kryło się w nekrologach młodych ludzi, o których pisano, że cierpieli krótko, ale ciężko. Historyk Łukasz Mieszkowski szacuje, że na ziemiach, które weszły w skład odrodzonej Polski, pierwsza wielka fala epidemii w Polsce, jesienią i zimą 1918/1919 roku, objęła co najmniej od 3,4 do 6,6 miliona ludzi, a zabiła od 68 do 130 tysięcy. Hiszpanka towarzyszyła narodzinom niepodległej Polski, choć w zbiorowej pamięci przesłoniły ją wydarzenia polityczne. Janiszewski w styczniu 1919 roku został ministrem zdrowia publicznego w rządzie Ignacego Jana Paderewskiego, a epidemia wracała w kolejnych falach jeszcze do 1920 roku.