Rozejm w Trewirze

16 lutego 1919 roku w Trewirze alianci po raz trzeci przedłużyli Niemcom rozejm, który zakończył walki na froncie zachodnim. Tym razem marszałek Ferdinand Foch dopisał do warunków punkt o Polakach. Niemcy mieli natychmiast zaprzestać wszelkich działań zaczepnych przeciw Polakom w Poznańskiem i w innych okręgach, a ich wojskom zabroniono przekraczać linii demarkacyjnej, która biegła wzdłuż frontu niemiecko-wielkopolskiego. Polacy uznają ten dzień za formalny koniec powstania wielkopolskiego. Zdobycze powstańców, którzy od grudnia opanowali większą część prowincji, po raz pierwszy znalazły się w dokumencie podpisanym przez mocarstwa.

Sprawa wewnętrzna Niemiec

Rozejm z Compiègne zostawił ziemie zaboru pruskiego przy Niemczech do czasu rozstrzygnięć konferencji pokojowej. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego powstanie, które wybuchło w Poznaniu 27 grudnia 1918 roku, mogło więc uchodzić za wewnętrzną rebelię w pruskiej prowincji. Już w Compiègne Foch chciał, by Niemcy wycofali się na wschodzie za granicę z 1772 roku, sprzed pierwszego rozbioru Polski, ale sprzeciwili się temu Brytyjczycy. Rozejm zawarto jednak tylko na miesiąc i trzeba go było regularnie przedłużać. Kolejne rundy rozmów toczyły się w Trewirze, w grudniu i w połowie stycznia, a każda dawała aliantom okazję, by dopisać nowe warunki.

Na przełomie stycznia i lutego sprawa polska nabrała w Paryżu wagi. Powstańcy utrzymali zdobyty teren, w Warszawie premierem i ministrem spraw zagranicznych został Ignacy Jan Paderewski, uznawany na Zachodzie, a Komitet Narodowy Polski w Paryżu zabiegał o objęcie rozejmem frontu wielkopolskiego. Niemcy sami pogorszyli swoje położenie. Na brytyjską notę z 8 stycznia, która wzywała ich do powstrzymania się od prowokacji wobec Polaków w Prusach, Poznańskiem i na Śląsku, rząd w Berlinie odpowiedział tydzień później, że nie będzie tolerował „rebelii” i „zdrady stanu” polskich obywateli Rzeszy. Polsko-niemieckie rozmowy w Berlinie zerwano 5 lutego, a niemiecki Grenzschutz szykował się do większego uderzenia.

Ultimatum Focha

Dotychczasowe przedłużenie wygasało 17 lutego o piątej rano. 16 lutego w Trewirze Foch zażądał przyjęcia nowych warunków i zagroził zerwaniem rozmów, co oznaczałoby wznowienie wojny. Niemcy ustąpili i jeszcze tego dnia podpisali układ. Według streszczenia w amerykańskim wydawnictwie dokumentów Foreign Relations of the United States Niemcy mieli natychmiast wstrzymać działania wojenne przeciw Polakom, a rozejm przedłużono na krótki okres, przy czym alianci zastrzegli sobie prawo wypowiedzenia go z trzydniowym uprzedzeniem. W praktyce oznaczało to przedłużenie bez wyznaczonego terminu. Rozejm obowiązywał odtąd aż do wejścia w życie traktatu pokojowego.

Punkt o Polakach wymieniał miejscowości, których Niemcom nie wolno było przekraczać. Linia biegła od dawnej granicy Prus Wschodnich i Zachodnich z Rosją przy Dąbrowie Biskupiej, na północ od Szubina i Kcyni, na południe od Chodzieży, na zachód od Międzychodu, Zbąszynia i Wolsztyna, na północ od Leszna i Rawicza, na zachód od Odolanowa i Ostrzeszowa aż do granicy Śląska. Zostawiała więc po polskiej stronie prawie wszystko, co zdobyli powstańcy, ale nie Bydgoszcz, Leszno ani Rawicz.

Znaczenie

Polska tradycja przyjmuje, że w Trewirze alianci uznali Armię Wielkopolską za wojsko sprzymierzone, a front wielkopolski za front walki państw Ententy. Sam tekst układu tego nie mówi. Nakłada on zobowiązania tylko na Niemców i nie wspomina o polskim wojsku. Mimo to był wielkim sukcesem. Historyk IPN Piotr Grzelczak pisze, że oznaczał uznanie przez mocarstwa korzystnego dla Polaków wyniku powstania i wyłączenie Poznańskiego spod faktycznej władzy Niemiec.

Walki na linii demarkacyjnej nie ustały od razu. Tekst nie określał dokładnie chwili wejścia w życie, a Niemcy dopuszczali się licznych prowokacji i próbowali przesuwać front na swoją korzyść. Według polskich zestawień do podpisania traktatu pokojowego zginęło w nich jeszcze 121 Polaków. Ostatecznie o losie Wielkopolski przesądził traktat wersalski, który przyznał Polsce prawie całą Prowincję Poznańską.