Początek wojny polsko-bolszewickiej

14 lutego 1919 roku na ziemiach, z których wycofywali się Niemcy, po raz pierwszy starły się regularne oddziały Wojska Polskiego i Armii Czerwonej. Według opracowań IPN do potyczek doszło tego dnia koło miasteczka Mosty nad Niemnem i pod Berezą Kartuską na Polesiu. Nikt nikomu wojny nie wypowiedział, a obie strony jeszcze przez wiele miesięcy nie uważały tego frontu za najważniejszy. Dlatego historycy różnie datują jej początek. Jedni wskazują 5 stycznia 1919 roku, gdy Armia Czerwona zajęła Wilno, wypierając z niego polską samoobronę. Inni, jak IPN, właśnie 14 lutego, kiedy naprzeciw siebie stanęły wojska obu państw.

Między Niemcami a bolszewikami

Po rozejmie w Compiègne Niemcy musieli opuścić ziemie, które zajmowali na wschodzie, ale ich wojska wycofywały się powoli. Krok w krok za nimi szła Armia Czerwona. Po unieważnieniu traktatu brzeskiego zajmowała kolejne miasta: w grudniu 1918 roku Mińsk, 5 stycznia Wilno. 12 stycznia sowieckie dowództwo nakazało, jak podają polskie i angielskie opracowania, „rozpoznanie w głąb” aż po Niemen i Szczarę.

Polska, która walczyła w tym czasie z Ukraińcami o Lwów, a na zachodzie miała powstanie wielkopolskie, nie mogła po prostu przejść przez pas niemieckiej okupacji. Musiała się z Niemcami porozumieć. 5 lutego 1919 roku w Białymstoku przedstawiciele obu rządów podpisali tajną umowę o odwrocie niemieckiej 10 Armii i grupy kijowskiej. Polski pełnomocnik, profesor Ludwik Kolankowski, zobowiązał się, że Polacy nie będą przeszkadzać w ewakuacji ani rozbrajać niemieckich żołnierzy. W zamian Niemcy zgodzili się przepuścić polskie transporty wojskowe przez Białystok dalej, do Grodna i Wołkowyska. Polskie oddziały luzowały niemieckie garnizony: według IPN 9 lutego zajęły Brześć, 10 lutego Kobryń, a 13 lutego Wołkowysk. Dwie armie, dotąd rozdzielone przez Niemców, znalazły się naprzeciw siebie.

Mosty i Bereza

Sił po obu stronach było niewiele. Polacy mieli na tym froncie około 12 batalionów piechoty, 12 szwadronów jazdy i trzy baterie artylerii. Na południu, od Prypeci, stała Grupa Podlaska generała Antoniego Listowskiego, skupiona pod Antopolem i Berezą Kartuską, na północy Dywizja Litewsko-Białoruska generała Wacława Iwaszkiewicza w rejonie Wołkowyska. Armia Czerwona też nie mogła tu rzucić wiele, bo jej główne siły walczyły z białymi.

14 lutego pod Mostami polskie oddziały zatrzymały sowiecką straż przednią, która posuwała się za wycofującymi się Niemcami. Pod Berezą Kartuską mały polski oddział, 5 oficerów i 57 żołnierzy pod dowództwem kapitana Mienickiego, uderzył o świcie na bolszewicką załogę miasteczka i wziął około 80 jeńców. Opracowania datują ten wypad na 13 albo 14 lutego. Brytyjski historyk Norman Davies uznał właśnie starcie pod Berezą za pierwszy bój wojny polsko-bolszewickiej.

Wojna bez wypowiedzenia

Lutowe potyczki nie były wielką bitwą, ale zaczęły wojnę, która miała trwać do jesieni 1920 roku. Obie strony miały wobec tych ziem sprzeczne plany. Bolszewicy chcieli zająć jak najwięcej terenów opuszczanych przez Niemców i zaprowadzić tam władzę rad. 27 lutego połączyli sowiecką Litwę i Białoruś w Litewsko-Białoruską Republikę Rad. Józef Piłsudski chciał natomiast odsunąć Rosję jak najdalej na wschód, a o losie dawnych ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego rozstrzygać razem z ich mieszkańcami.

Polacy szybko przeszli do natarcia. Na początku marca zajęli Słonim (2 marca) i Pińsk (5 marca), a w kwietniu ruszyli na Wilno. Wojna szła przez cały 1919 rok równolegle z rozmowami. Jesienią w Mikaszewiczach obie strony prowadziły tajne rokowania, ale żadna nie była gotowa na pokój na warunkach drugiej.