Polacy zdobywają Mińsk

8 sierpnia 1919 roku wojska polskie zajęły Mińsk. Natarcie ruszyło rano, a wieczorem całe miasto było w polskich rękach. Bolszewicy stracili stolicę Litewsko-Białoruskiej Republiki Rad, której władze przeniosły się tu w kwietniu po utracie Wilna, i najważniejszy węzeł kolejowy na Białorusi. Dla Polaków było to największe zwycięstwo kampanii 1919 roku, osiem miesięcy po tym, jak Armia Czerwona weszła do Mińska w ślad za Niemcami.

Przygotowania

Po zdobyciu Wilna w kwietniu działaniami na tym kierunku kierował generał Stanisław Szeptycki, dowódca utworzonego wtedy Frontu Litewsko-Białoruskiego. Przez wiosnę i początek lata front stał w miejscu, bo Wojsko Polskie walczyło jeszcze z Ukraińcami w Galicji Wschodniej, a Naczelne Dowództwo nie chciało ruszać dalej na wschód, zanim Niemcy nie podpiszą traktatu pokojowego. Na początku lipca Polacy zajęli Mołodeczno, ale na samo miasto sił było za mało. W Moskwie zrobiło się nerwowo: według rosyjskich opracowań w połowie lipca przyjechał do Mińska jako pełnomocnik bolszewickiej Rady Obrony Robotniczej i Chłopskiej Józef Stalin i zmienił dowództwo broniącej go 16 Armii, ale uznał, że miasta nie da się utrzymać.

Pod koniec lipca na front przyszły posiłki z zachodu: 8 Dywizja Piechoty i wojska wielkopolskie generała Daniela Konarzewskiego. Do uderzenia skupiono według części opracowań około 12 tysięcy piechoty, 2 tysiące jazdy i 40 dział. Plan zakładał szerokie kleszcze. Od północnego wschodu na Mińsk miała iść 2 Dywizja Piechoty Legionów, od północnego zachodu Wielkopolanie, a pułk ułanów wielkopolskich miał przeciąć kolej z Mińska do Borysowa i odciąć bolszewikom odwrót. Z południowego zachodu, od Puszczy Nalibockiej, nacierała grupa generała Józefa Lasockiego. 6 sierpnia Polacy zajęli Słuck.

Walka o miasto

8 sierpnia legioniści weszli na przedmieścia około dziesiątej rano. Najszybciej posuwał się batalion szturmowy złożony z ochotników kilku pułków legionowych. Obrońcy miejscami używali samochodów pancernych. Około południa Polacy opanowali zachodnią część miasta i przerwali kolej na Bobrujsk. Według amerykańskiego raportu panowali już wtedy nad całym miastem, według rosyjskich opracowań potyczki na ulicach trwały do wieczora. Do niewoli trafiło około 500 czerwonoarmistów, a Polacy zdobyli osiem parowozów i 90 wagonów. Za nacierającymi oddziałami przyjechał samochodem pod Mińsk Józef Piłsudski.

Zdobyciu miasta towarzyszyła przemoc wobec Żydów. Amerykańska misja Henry’ego Morgenthaua, której członkowie byli wtedy w Mińsku, ustaliła, że mimo rozkazów polskiego dowódcy zakazujących przemocy wobec cywilów żołnierze zabili 31 Żydów. Tylko jednego z nich dało się powiązać z ruchem bolszewickim. Po południu i wieczorem żołnierze z pomocą części mieszkańców splądrowali 377 żydowskich sklepów i wiele domów. Porządek przywróciły patrole oficerskie dopiero następnego ranka. Rząd polski podał misji, że czterech polskich żołnierzy zginęło, próbując powstrzymać rabunki, a część sprawców stracono. Raport uznał, że winę ponosił w Mińsku przede wszystkim jeden oficer.

Nad Berezyną

Utrata Mińska przyspieszyła odwrót 16 Armii. Polacy szli dalej na wschód i w połowie sierpnia doszli do Berezyny, a pod koniec miesiąca zajęli twierdzę Bobrujsk. Sowiecka republika Litwy i Białorusi straciła w praktyce całe terytorium. 19 września Piłsudski przyjechał do Mińska na uroczystości. Wysłuchał mszy odprawionej przez biskupa mińskiego Zygmunta Łozińskiego, przyjął kilkadziesiąt delegacji, wśród nich żydowską i białoruską, i obiecywał, że „ziemia ta sama rozstrzygnie, jak żyć ma”. Front na Berezynie miał stać prawie do lata 1920 roku.