Koniec wojny polsko-ukraińskiej

W połowie lipca 1919 roku ostatnie oddziały Ukraińskiej Armii Halickiej przeszły przez graniczny Zbrucz na ziemie Ukraińskiej Republiki Ludowej. Polska historyczka Aleksandra Leinwand pisze, że 17 lipca na froncie polsko-ukraińskim ustały wszelkie walki. Tak skończyła się wojna polsko-ukraińska, która zaczęła się w nocy na 1 listopada 1918 roku od walk o Lwów. Cała Galicja Wschodnia aż po Zbrucz znalazła się w rękach polskich, choć mocarstwa uznały to jeszcze tylko za zarząd tymczasowy.

Kontrofensywa

W czerwcu Ukraińcy omal nie odwrócili losów wojny. Ofensywa czortkowska doprowadziła ich armię na odległość około 40 kilometrów od Lwowa, ale zabrakło jej amunicji. Polskie dowództwo zebrało tymczasem posiłki, wśród nich 1 Dywizję Strzelców armii Hallera, a 25 czerwca mocarstwa zgodziły się na jej użycie w Galicji. 28 czerwca Polacy przeszli do kontrofensywy. Przez pierwsze trzy dni natarciem osobiście dowodził Józef Piłsudski. Polacy przełamali front pod Janczynem i ruszyli na wschód, a przewaga w kawalerii pozwalała im prowadzić wojnę manewrową, w której Ukraińcy, mający mało amunicji, nie mogli dotrzymać im kroku.

4 lipca dyktator Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej Jewhen Petruszewycz odwołał naczelnego wodza, generała Ołeksandra Hrekowa, i zapadła decyzja o wycofaniu armii za Zbrucz. 5 lipca Polacy doszli do Strypy, a 15 lipca zajęli Tarnopol i okolice nad Seretem. W tych dniach władze ukraińskie zostały też oficjalnie powiadomione o decyzji paryskiej konferencji, która oddawała Galicję Wschodnią pod zarząd Polski.

Za Zbrucz

Odwrót nie był ucieczką. Według Encyclopedia of Ukraine Ukraińska Armia Halicka liczyła wtedy około 80 tysięcy ludzi, w tym 36 tysięcy na froncie, i przeszła za Zbrucz w dniach 16–18 lipca, zachowując zdolność do walki. Opracowania różnią się co do daty. Polska Wikipedia podaje 16 lipca, Artur Brożyniak z IPN pisze, że większość oddziałów wycofała się do 17 lipca, a Leinwand ten właśnie dzień uważa za koniec wojny. Razem z wojskiem przeszedł rząd republiki, który zatrzymał się w Kamieńcu Podolskim, urzędnicy i według polskich opracowań około 100 tysięcy cywilnych uchodźców. Część urzędników i wojskowych wyjechała na emigrację do Czechosłowacji.

Za Zbruczem Armia Halicka połączyła się z wojskami Symona Petlury i walczyła potem zarówno z Armią Czerwoną, jak i z białą Armią Ochotniczą. Już 25 lipca jeden z jej korpusów ruszył na front przeciwbolszewicki, a w sierpniu Galicjanie wzięli udział we wspólnej z armią Petlury wyprawie na Kijów.

Po wojnie

Wojna o Galicję Wschodnią trwała osiem i pół miesiąca. Dla Polaków była przede wszystkim walką o Lwów, którego obrona w listopadzie 1918 roku stała się legendą, dla Ukraińców przegraną walką o własne państwo na ziemiach, na których stanowili większość ludności. Wojna miała brutalny charakter, a zbrodnie wojsk ukraińskich na jeńcach i polskiej ludności cywilnej badała później komisja sejmowa. Na zajętych ziemiach polskie władze internowały w obozach tysiące żołnierzy Armii Halickiej i działaczy ukraińskich.

Sprawa przynależności kraju pozostała otwarta. Mocarstwa uznawały Galicję Wschodnią za terytorium sporne, a Polska rządziła nią jako zarządca tymczasowy. W grudniu 1919 roku delegacja Ukraińskiej Republiki Ludowej uznała w Warszawie Zbrucz za rzekę graniczną. Rada Ambasadorów przyznała Polsce suwerenność nad Galicją Wschodnią dopiero w marcu 1923 roku, a wtedy rozwiązał się działający na emigracji w Wiedniu rząd Petruszewycza.