Ofensywa czortkowska

7 czerwca 1919 roku Ukraińska Armia Halicka, którą polskie dowództwo uważało za rozbitą, uderzyła na Polaków znad Zbrucza i Dniestru. Następnego dnia zdobyła Czortków, od którego natarcie wzięło nazwę. Ofensywa czortkowska była ostatnim ukraińskim natarciem w wojnie o Galicję Wschodnią. Przez trzy tygodnie odebrała Polakom znaczną część kraju zajętego w maju i omal nie przeniosła frontu z powrotem pod Lwów.

W trójkącie nad Zbruczem

Majowa ofensywa generała Hallera zepchnęła Ukraińców w południowo-wschodni róg Galicji, w trójkąt między Zbruczem, Dniestrem i linią Husiatyn–Towste–Usteczko. Były to ostatnie ziemie, nad którymi władzę sprawował rząd Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Zgromadziło się tam według Encyclopedia of Ukraine około 19 tysięcy zdolnych do walki żołnierzy z 50 bateriami artylerii, a obok nich tłumy cywilnych uciekinierów. Brakowało amunicji, a morale było niskie. Za Zbruczem leżała ziemia Ukraińskiej Republiki Ludowej, z którą republika zachodnioukraińska zjednoczyła się formalnie w styczniu, ale wojska Dyrektoriatu same cofały się wtedy przed Armią Czerwoną.

Polacy nie spodziewali się ataku. Po zwycięstwach majowych dwie dywizje Hallera i część innych jednostek przerzucono na zachód, na wypadek wojny z Niemcami, a na froncie zostały słabsze oddziały. Plan uderzenia przygotowali major Alfred Bisanz i generał Myron Tarnawski. Celem było odepchnięcie Polaków za rzekę Złotą Lipę, żeby zyskać przestrzeń do dalszej walki i podnieść ducha w wojsku. Naczelny wódz, generał Mychajło Omelianowycz-Pawłenko, traktował je początkowo jako akcję lokalną.

Natarcie

Natarcie ruszyło 7 czerwca. Ukraińcy wykorzystali zaskoczenie i 8 czerwca zajęli Czortków. Powodzenie zmieniło sytuację polityczną. 9 czerwca Ukraińska Rada Narodowa rozwiązała rząd i powierzyła władzę dyktatorską Jewhenowi Petruszewyczowi. Ten od razu zmienił dowódcę armii: Omelianowycza-Pawłenkę zastąpił generał Ołeksandr Hrekow, absolwent rosyjskiej akademii sztabu generalnego.

W kolejnych dniach Ukraińcy wygrali starcia pod Jazłowcem, Buczaczem i Trembowlą, a 15 czerwca po ciężkich walkach zdobyli Tarnopol. Ofensywa została entuzjastycznie przyjęta przez ludność ukraińską. Do armii napływali poborowi i ochotnicy, a w polskich tyłach zaczęły działać oddziały partyzanckie. Jak zauważono w recenzji monografii ukraińskiego historyka Ołeksandra Diedyka w toruńskim kwartalniku „Klio”, Armia Halicka w połowie lipca była dzięki temu znacznie liczniejsza niż na początku czerwca.

16 czerwca w rozmowach we Lwowie przedstawiciele obu stron uzgodnili linię rozejmową, nazwaną od szefa delegacji ukraińskiej linią Delwiga. Petruszewycz jej nie zatwierdził i armia szła dalej. 21 czerwca zdobyła Brzeżany, wielki polski skład zaopatrzenia, choć załodze udało się wycofać. W ciągu trzech tygodni Ukraińcy posunęli się według różnych opracowań o 120 do 150 kilometrów i doszli do linii Brody–Krasne–Przemyślany–Gniła Lipa, około 40 kilometrów od Lwowa.

Bez amunicji

Tam natarcie się wyczerpało. Brakowało przede wszystkim amunicji, a polskie dowództwo ściągnęło posiłki, w tym 1 Dywizję Strzelców Hallera. 28 czerwca polska armia, którą osobiście poprowadził Józef Piłsudski, przełamała ukraiński front pod Janczynem. Encyclopedia of Ukraine podaje, że Polacy mieli wtedy ponad 38 tysięcy bagnetów i 207 dział, Ukraińcy 24 tysiące bagnetów i 144 działa.

Historycy do dziś spierają się o sens ofensywy. Michał Klimecki i weteran armii halickiej, historyk Łew Szankowski, uważali, że lepiej było od razu wycofać się za Zbrucz z zapasem amunicji, który przydałby się w walce z bolszewikami i białymi. Diedyk i recenzent jego książki odpowiadają, że armia zyskała na niej ludzi i wiarę w siebie, które potem pokazała na Ukrainie naddnieprzańskiej.