Dyrektywa moskiewska Denikina

3 lipca 1919 roku (20 czerwca według kalendarza juliańskiego, którym nadal posługiwali się biali na południu Rosji) generał Anton Denikin, naczelny wódz Sił Zbrojnych Południa Rosji, wydał w Carycynie dyrektywę nr 08878. Zaczynała się od słów: „Mając za ostateczny cel zajęcie serca Rosji, Moskwy, rozkazuję…”. Miasto nad Wołgą biali zdobyli zaledwie trzy dni wcześniej. W wojsku dokument szybko nazwano „dyrektywą moskiewską”, a w dniach późniejszych klęsk zarzucano mu nadmierny optymizm. Denikin nie wypierał się tego w swoich wspomnieniach: „Tak, nie zamykając oczu na czekające nas jeszcze wielkie trudności, byłem wtedy optymistą”.

Lato zwycięstw

Od maja armie Południa nacierały na całym froncie. Dońska Armia przeszła Doniec i Don, dywizja z korpusu generała Szkuro rozbiła pod Hulajpolem oddziały Nestora Machny, a 24 czerwca oddziały 1 Korpusu generała Aleksandra Kutiepowa po pięciu dniach walk wdarły się do Charkowa. Pod koniec czerwca biali opanowali Krym i Jekaterynosław. 30 czerwca Armia Kaukaska generała Piotra Wrangla, wsparta brytyjskimi czołgami, zdobyła Carycyn. Denikin pisał, że ten sukces kosztował wiele krwi: wśród zabitych i rannych było pięciu dowódców dywizji. Front Sił Zbrojnych Południa Rosji biegł teraz od Carycyna przez Bałaszow, Biełgorod i Jekaterynosław do dolnego Dniepru i opierał się skrzydłami o Wołgę i Dniepr. Kilka tygodni wcześniej, 12 czerwca, Denikin ogłosił, że podporządkowuje się admirałowi Aleksandrowi Kołczakowi jako Najwyższemu Władcy, choć wiosenna ofensywa Kołczaka już się wtedy załamała.

Trzy drogi na Moskwę

Dyrektywa wyznaczała każdej armii osobny kierunek. Wrangel miał wyjść na linię Saratów–Rtiszczewo–Bałaszow i nacierać przez Penzę, Ruzajewkę i Arzamas na Niżny Nowogród, Włodzimierz i Moskwę, a zarazem wysłać oddziały dla nawiązania łączności z kozakami uralskimi. Dońska Armia generała Władimira Sidorina miała uderzać na Moskwę dwiema drogami, przez Woroneż, Kozłow i Riazań oraz przez Nowy Oskoł, Jelec i Kaszyrę. Najważniejsze zadanie dostała Armia Ochotnicza generała Władimira Maj-Majewskiego, licząca według radzieckiej encyklopedii około 40 tysięcy ludzi. Miała iść na Moskwę najkrótszą drogą, przez Kursk, Orzeł i Tułę, a dla osłony od zachodu wyjść nad Dniepr i Desnę i zająć Kijów. Grupa generała Dobrowolskiego miała opanować dolny Dniepr, a potem Chersoń i Mikołajów, a Flota Czarnomorska blokować Odessę.

Denikin tłumaczył, że dyrektywa przewidywała główne uderzenie na najkrótszych drogach do centrum, kurskiej i woroneskiej. Miała też znaczenie psychologiczne. Stawiała przed częścią kozaków, którzy niechętnie walczyli poza swoimi ziemiami, pytanie o wyjście za granice obwodów kozackich, a żołnierzom wskazywała „ostateczny, daleki, upragniony cel”. „«Moskwa» była oczywiście symbolem. Wszyscy marzyli, by «iść na Moskwę», i wszystkim dawano tę nadzieję” – pisał.

Krytycy i przeciwnicy

Wrangel uznał dyrektywę za „fatalny błąd”. Uważał, że zamiast rozpraszać siły na drogach do Moskwy, należało umocnić się na linii Jekaterynosław–Carycyn, zebrać pod Charkowem silną grupę konnicy i przebić się nad Wołgą na spotkanie z Kołczakiem. Krytykował ją też Sidorin. Denikin odpowiadał, że armie Kołczaka cofały się już od połowy kwietnia, a najbliższe oddziały kozaków uralskich stały ponad 300 wiorst od jego wojsk.

Po drugiej stronie frontu także rozumiano, że nadchodzi rozstrzygnięcie. Nie później niż 3 lipca Włodzimierz Lenin napisał list Komitetu Centralnego „Wszyscy do walki z Denikinem!”, ogłoszony 9 lipca. Zaczynał się od słów: „Jest to jeden z najbardziej krytycznych, a prawdopodobnie najbardziej krytyczny moment rewolucji socjalistycznej”. Biali rzeczywiście ruszyli na północ. Latem i jesienią zajęli Kijów i Kursk, a w październiku Orzeł, około 350 kilometrów od Moskwy. Tam ofensywa się zatrzymała, a kontruderzenie Armii Czerwonej i powstania chłopskie na tyłach zmusiły białych do odwrotu.