Judenicz pod Piotrogrodem

20 października 1919 roku biała Armia Północno-Zachodnia generała Nikołaja Judenicza stanęła na linii od Ligowa przez Krasnoje Sieło po Carskie Sioło, dawną rezydencję carów. Ze Wzgórz Pułkowskich, o które toczyły się walki, widać było miasto. Lew Trocki pisał, że biali stanęli 10–15 wiorst od stolicy rewolucji. W nocy rozeszła się nawet fałszywa wiadomość o upadku miasta, którą podchwyciły gazety w Finlandii i za granicą. Niemal równocześnie nadeszło jednak przesilenie. Według Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej Armia Czerwona zatrzymała białych pod Pułkowem w dniach 18–20 października, a w następnych dniach przeszła do kontrnatarcia.

Marsz z Estonii

Armia Północno-Zachodnia powstała na ziemi estońskiej. Latem 1919 roku Judenicz, mianowany przez admirała Aleksandra Kołczaka naczelnym dowódcą na tym froncie, stanął na jej czele, a pod naciskiem Brytyjczyków utworzono rząd Północno-Zachodni, który uznał niepodległość Estonii. 28 września biali zaczęli natarcie odwracające uwagę pod Pskowem, a 10 października ruszyło główne uderzenie na Piotrogród. Dzień później biali z pomocą czołgów zdobyli Jamburg (Kingisiepp), 13 października Ługę, a 16 i 17 października Krasnoje Sieło i Gatczynę. Armia liczyła na początku natarcia około 18,5 tysiąca bagnetów i szabel, a pod koniec października, po wcieleniu jeńców i nowych poborowych, około 25 tysięcy. Wspierali ją Brytyjczycy, którzy dostarczyli czołgi, a na morzu działała ich flota. Estończycy, mający około 6 tysięcy ludzi na tym odcinku, zaatakowali 17 października fort Krasnaja Gorka nad Zatoką Fińską, ale go nie zdobyli. Przeciw białym stała czerwona 7 Armia, licząca na początku walk niespełna 25 tysięcy bagnetów i 800 szabel.

Białym nie udało się przeciąć linii kolejowej z Moskwy do Piotrogrodu. Dowódca, który miał to zrobić pod Tosnem, posłał tam tylko jedną brygadę, a główne siły skierował na Pawłowsk. Tą linią czerwoni dowozili posiłki, a od południa nacierała na tyły białych czerwona 15 Armia. Zawiodła też pomoc z Łotwy, gdzie stała Zachodnia Armia Ochotnicza Pawieła Bermondta-Awałowa. Bermondt mimo rozkazów Judenicza nie poszedł na Piotrogród, a w październiku uderzył na Rygę i związał siły Łotyszy, Estończyków i brytyjskich okrętów.

Trocki w Piotrogrodzie

Według wspomnień Trockiego Włodzimierz Lenin proponował początkowo oddać Piotrogród i skrócić front, by nie osłabiać walki z Antonem Denikinem na południu. Trocki sprzeciwił się, przekonując, że po upadku miasta Judenicz ruszy na Moskwę. Po długim sporze Lenin się zgodził. Trocki przyjechał do Piotrogrodu 16 października według swoich wspomnień, a według innych źródeł dzień później. Szefa tamtejszych bolszewików Grigorija Zinowjewa opisał jako „uosobienie paniki”. Sam zmobilizował członków partii, fabryki i koszary, podzielił miasto na odcinki, kazał kopać okopy, rozciągać zasieki i stawiać barykady, a w projekcie rozkazu zapowiadał walkę na ulicach „do ostatniej kropli krwi”. 18 października pod Aleksandrowką sam wsiadł na konia i zawrócił do walki uciekający pułk. Według jego wyliczeń w Piotrogrodzie zgromadzono około 40 tysięcy żołnierzy i 453 działa.

Odwrót

21 października czerwoni utrzymali linię pod Pułkowem, a następnego dnia ruszyli do natarcia. Według Trockiego wieczorem 23 października odbili Carskie Sioło i Pawłowsk. Biali próbowali jeszcze odzyskać pozycje, ale zagrożeni okrążeniem zaczęli się cofać. 3 listopada nocą opuścili bez walki Gatczynę, a 14 listopada czerwoni weszli do Jamburga. Resztki armii i dziesiątki tysięcy uchodźców ściągnęły nad granicę estońską. Estończycy rozbrajali żołnierzy i trzymali ich w obozach, w których szerzył się tyfus i ludzie umierali setkami. 31 grudnia Estonia zawarła rozejm z Rosją Radziecką, a w styczniu 1920 roku Judenicz rozwiązał swoją armię.