Upadek Omska

W nocy z 13 na 14 listopada 1919 roku 242 Wołżański Pułk Strzelców czerwonej 5 Armii przeszedł po lodzie Irtysz i bez jednego strzału zajął dworzec w Omsku. Do rana rozbrojono w stojących tam pociągach około 7 tysięcy białych żołnierzy i oficerów. Tak upadła stolica admirała Aleksandra Kołczaka, skąd od przewrotu w listopadzie 1918 roku rządził jako Najwyższy Władca Rosji. Historiografia radziecka przyjęła 14 listopada jako datę zdobycia miasta. Według części opracowań główne siły czerwonych weszły do Omska dzień później, a amerykański konsul generalny Ernest Harris, który wyjechał już na wschód, meldował, że miasto padło 15 listopada o siódmej wieczorem.

Droga do Omska

Po klęsce wiosennej ofensywy biali stracili do sierpnia cały Ural. 20 sierpnia czerwona 3 i 5 Armia przeszły rzekę Tobol w zachodniej Syberii. We wrześniu biali zdobyli się jeszcze na kontrnatarcie i odepchnęli je za rzekę. 14 października czerwoni ruszyli ponownie, 31 października zdobyli Pietropawłowsk, a 4 listopada Iszym. Według Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej wojska Kołczaka straciły w tych walkach do połowy stanu i cofały się ku Omskowi zdemoralizowane. Na tyłach rosła partyzantka syberyjskich chłopów. 4 listopada czerwoni zaczęli marsz na Omsk. 5 Armia Michaiła Tuchaczewskiego szła wzdłuż Kolei Transsyberyjskiej, a 3 Armia wzdłuż linii z Iszymu, pokonując do 30 kilometrów dziennie.

Ewakuacja stolicy

Przez kilka dni po Irtyszu płynęła kra i rzeki nie dało się przekroczyć w żadną stronę. Gdy około 10 listopada chwycił mróz i Irtysz zamarzł, Kołczak postanowił opuścić miasto, a zapasy wojskowe zniszczyć. Rada Ministrów z premierem Piotrem Wołogodskim wyjechała do Irkucka, gdzie miała podjąć pracę 16 listopada. Na wschód wysłano też złoty zapas dawnego imperium. Sam admirał został prawie do końca. Amerykański wicekonsul donosił z Omska już 11 listopada o jego wyjeździe, ale według rosyjskich opracowań Kołczak wyjechał dopiero 12 lub 13 listopada. 13 listopada odeszło na wschód pięć pociągów jego sztabu, w tym jeden ze złotem. Naczelny dowódca, generał Konstantin Sacharow, opuścił Omsk 14 listopada. Cofająca się armia wysadziła wielki most kolejowy na Irtyszu.

Zdobycze i ucieczka

Dane o zdobyczach czerwonych różnią się. Według informacji, które 24 listopada przesłał z Harbinu do Waszyngtonu John Stevens, Amerykanin kierujący sojuszniczym nadzorem nad koleją, w Omsku i okolicy wzięto do niewoli 35 tysięcy żołnierzy, tysiąc oficerów i dziesięciu generałów, a także 16 pociągów pancernych, milion karabinów i trzy miliony pocisków. Rosyjskie zestawienia mówią o ponad 30 tysiącach jeńców, 41 działach i około 200 lokomotywach. Konsul Harris donosił, że w ręce czerwonych wpadło 15 pociągów z rodzinami oficerów, około 8 tysięcy ludzi, w mrozie i bez dachu nad głową. Na początku grudnia amerykańscy dyplomaci przekazywali, że czerwoni nie dopuścili się w Omsku okrucieństw, a jeńcom dawali wybór między służbą w Armii Czerwonej a pracą cywilną. 27 Dywizja Strzelców dostała za zdobycie miasta honorowe miano „Omskiej”.

Dla Kołczaka zaczął się odwrót wzdłuż jedynej linii kolejowej, zapchanej setkami pociągów. Korpus Czechosłowacki, który chciał już tylko wrócić do domu, zabierał lokomotywy dla własnych oddziałów jadących ku Irkuckowi. Straż tylną tworzyła w dużej mierze 5 Dywizja Strzelców Polskich pułkownika Kazimierza Rumszy, sformowana w 1919 roku z polskich ochotników na Syberii. Konsul Harris pisał wtedy z Irkucka, że admirał polega już głównie na polskich żołnierzach. Upadek Omska przesądził o losie białych na Syberii. W styczniu 1920 roku polska dywizja skapitulowała na wschód od Krasnojarska, a Kołczak trafił w Irkucku w ręce przeciwników.