Legion Czechosłowacki w I wojnie światowej

Legionem Czechosłowackim nazywa się oddziały, które Czesi i Słowacy, w większości dawni żołnierze Austro-Węgier, wystawili po stronie Ententy. Najważniejszy był Korpus Czechosłowacki w Rosji, który wiosną 1918 roku liczył, zależnie od źródła, od około 40 do 50 tysięcy ludzi. Wyrósł z garstki ochotników z 1914 roku, sławę zdobył pod Zborowem w lipcu 1917 roku, a w maju 1918 roku, w drodze do Francji, chwycił za broń przeciw bolszewikom i opanował Kolej Transsyberyjską. Jego walka pomogła przekonać Ententę do sprawy czechosłowackiej, a ostatni legioniści opuścili Rosję dopiero we wrześniu 1920 roku.

Od drużyny do brygady (1914–1917)

W Rosji mieszkało przed wojną około stu tysięcy Czechów i Słowaków, a wielu z nich wiązało wojnę z Austro-Węgrami z nadzieją na własne państwo. W sierpniu 1914 roku car pozwolił im utworzyć w Kijowie Drużynę Czeską, na początku około 700 ochotników. Władze carskie nie ufały jednak jeńcom i dezerterom, którzy złamali przysięgę złożoną Habsburgom, i długo nie pozwalały werbować ich w obozach. Czechów używano przede wszystkim jako zwiadowców i tłumaczy, porozdzielanych na małe grupy przy wielu dywizjach.

Mimo to oddział powoli rósł. W grudniu 1915 roku powstał z niego pułk strzelców imienia Jana Husa, a rozkazem z 6 kwietnia 1916 roku brygada strzelców, której żołnierze walczyli w ofensywie Brusiłowa. Rewolucja lutowa zmieniła nastawienie władz. Rząd Tymczasowy był życzliwszy narodom walczącym z monarchią Habsburgów, a w maju 1917 roku do Piotrogrodu przyjechał przywódca emigracji, profesor Tomáš Masaryk, by zabiegać o rozbudowę czechosłowackiego wojska.

Zborów i korpus (1917)

2 lipca 1917 roku, w czasie ofensywy Kiereńskiego, Czechosłowacka Brygada Strzelców, około trzech i pół tysiąca ludzi w trzech pułkach, uderzyła pod Zborowem na austro-węgierskie pułki, w dużej części czeskie. W ciągu kilku godzin przeszła przez kolejne linie okopów i według źródeł czeskich wzięła około 3300 jeńców. Wojskowo był to epizod, ale wieść, że poddani cesarza biją się z jego armią jako sprzymierzeńcy wroga, obiegła świat.

Po Zborowie Rząd Tymczasowy zgodził się na werbunek w obozach jenieckich i brygada szybko się rozrastała. Rozkazem szefa sztabu Naczelnego Wodza, generała Nikołaja Duchonina, z 9 października 1917 roku (26 września według kalendarza juliańskiego) utworzono Korpus Czechosłowacki z dwóch dywizji. Na jego czele stanęli rosyjscy generałowie, Władimir Szokorow jako dowódca i Michaił Dieterichs jako szef sztabu. Po przewrocie bolszewickim Masaryk ogłosił, że korpus nie będzie się mieszał do sporów wewnętrznych Rosji, a francuski dekret z grudnia 1917 roku uczynił go częścią czechosłowackiej armii we Francji. Wojsko miało odtąd sojuszniczego zwierzchnika, choć wciąż nie miało państwa.

Anabaza (1918)

Traktat brzeski nie zostawiał w Rosji miejsca dla obcego wojska walczącego z państwami centralnymi. Na początku 1918 roku korpus stał na Ukrainie, a gdy ruszyła niemiecka ofensywa, jego 1 Dywizja pod Bachmaczem powstrzymywała Niemców, dopóki pociągi z legionistami nie przejechały przez węzeł. Postanowiono, że korpus pojedzie Koleją Transsyberyjską do Władywostoku, a dalej statkami do Francji. 26 marca w Penzie zawarto z władzami radzieckimi umowę o przejeździe, która zostawiała legionistom niewiele broni do samoobrony. Eszelony rozciągnęły się na tysiące kilometrów, a nieufność po obu stronach rosła.

14 maja na stacji w Czelabińsku legioniści zlinczowali węgierskiego jeńca, który ranił jednego z nich, a potem odbili aresztowanych kolegów. 25 maja Lew Trocki kazał rozbroić Czechosłowaków i rozstrzeliwać na miejscu każdego, kto będzie miał broń. Bunt objął całą linię. Wspierani przez rosyjskich przeciwników bolszewików legioniści zajęli w czerwcu Samarę. Po upadku Omska oddziały Radoli Gajdy ruszyły na wschód i w lipcu weszły do Irkucka, a 7 sierpnia Czechosłowacy i ochotnicy Komuczu zdobyli Kazań i zagarnęli przechowywane tam rosyjskie złoto. Los legionu przekonał prezydenta Wilsona: w sierpniu Japończycy i Amerykanie wysłali wojska na Syberię, oficjalnie po to, by pomóc legionistom.

Francja i Włochy

Mniejsze legiony powstały na zachodzie. We Francji w 1918 roku utworzono 21 i 22 Pułk Strzelców Czechosłowackich, które 30 czerwca złożyły przysięgę pod Darney, a jesienią walczyły w Alzacji i Ardenach. We Włoszech konwencja podpisana 21 kwietnia 1918 roku przez Milana Rastislava Štefánika pozwoliła sformować z jeńców 6 Dywizję Czechosłowacką, która stała w odwodzie pod Vittorio Veneto. Latem Francja i Wielka Brytania, a we wrześniu Stany Zjednoczone uznały Czechosłowacką Radę Narodową Masaryka i Edvarda Beneša.

Koniec wojny i powrót (1918–1920)

28 października 1918 roku w Pradze proklamowano niepodległość Czechosłowacji. Legioniści hucznie świętowali narodziny państwa, ale walczyć w rosyjskiej wojnie domowej chcieli coraz mniej. Słabła dyscyplina, a niektóre pułki nie wykonywały rozkazów wyjścia na front. Rosyjska filia Rady Narodowej potępiła zamach Kołczaka, pod koniec 1918 roku legioniści wycofywali się z frontu, a w 1919 roku strzegli już tylko kolei, jedynej drogi zaopatrzenia białych.

W styczniu 1919 roku Štefánik kazał odsyłać do kraju rannych i chorych, a w sierpniu przyszedł rozkaz ewakuacji całego wojska. Zimą 1919 i 1920 roku legioniści jechali na wschód razem z cofającymi się białymi. W styczniu 1920 roku w Irkucku wydali admirała Aleksandra Kołczaka jego przeciwnikom, a 7 lutego, w dniu jego rozstrzelania, zawarli w Kujtunie rozejm z Armią Czerwoną. Statki z Władywostoku wiozły ich przeważnie wokół Indii do Triestu, a ostatni odpłynął 2 września 1920 roku. Według czeskiego historyka Jaroslava Vaculíka z Syberii wróciło 67 730 osób, w większości żołnierzy. W Rosji zginęło według najczęściej podawanych szacunków około 4,1 tysiąca legionistów, a wielu weteranów, jak Gajda i Jan Syrový, zajęło potem wysokie stanowiska w armii i państwie czechosłowackim.