TheGreatWar.pl
en
← Wszystkie kraje

Kraje w wojnie

Francja w I wojnie światowej

Francja ponad cztery lata walczyła na froncie zachodnim, biegnącym przez jej ziemie, z częścią kraju pod okupacją, i wyszła z wojny zwycięska, lecz wykrwawiona.

Strona:
Ententa
W wojnie:
3 sierpnia 1914 – 11 listopada 1918
Autor:
Łukasz Skowroń
Aktualizacja:
30 października 2026

W liczbach

Zmobilizowani według państw
7,9–8,4 mln
Polegli żołnierze według państw
1,4–1,4 mln
Straty w stosunku do liczby ludności
4,3–4,4%
Wojna w liczbach →

Francja walczyła w I wojnie światowej przede wszystkim na froncie zachodnim, który przez ponad cztery lata biegł przez jej własne terytorium. Niemcy wypowiedziały jej wojnę 3 sierpnia 1914 roku, a armia francuska, choć przegrała bitwy graniczne, zatrzymała ich nad Marną. W 1918 roku francuski generał Ferdinand Foch jako wódz armii sojuszniczych poprowadził je do zwycięstwa. Kosztowało ono Francję śmierć około 1,4 miliona żołnierzy.

Droga do wojny

Po klęsce w wojnie z Prusami Francja straciła w 1871 roku Alzację i Lotaryngię, a ich odzyskanie pozostało jednym z celów jej polityki. Długo była w Europie osamotniona, aż 4 stycznia 1894 roku wszedł w życie sojusz z Rosją, choć Petersburg nie zamierzał wspierać francuskich nadziei na odzyskanie utraconych prowincji.

W 1904 roku entente cordiale zakończyła kolonialne spory z Wielką Brytanią. Niemcy próbowały rozbić to porozumienie w dwóch kryzysach marokańskich: w 1905 roku, gdy Wilhelm II wylądował w Tangerze, i w 1911 roku, gdy kanonierka „Panther” wpłynęła do Agadiru. Od 1907 roku armie francuska i brytyjska wspólnie opracowywały plany przerzutu do Francji brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego.

Przystąpienie do wojny

W lipcu 1914 roku prezydent Raymond Poincaré i premier René Viviani byli z wizytą w Rosji i wrócili do Francji dopiero 29 lipca. 31 lipca wieczorem w Paryżu zastrzelono przywódcę socjalistów Jeana Jaurèsa, który do końca wzywał do powstrzymania kryzysu. 1 sierpnia po południu Francja ogłosiła powszechną mobilizację, a 3 sierpnia Niemcy wypowiedziały jej wojnę, powołując się na zmyślone francuskie naloty.

Poincaré zapewnił w orędziu do parlamentu, że „święta jedność” (union sacrée) Francuzów nie pęknie w obliczu wroga, a pod koniec sierpnia do rządu po raz pierwszy weszli socjaliści.

Front zachodni 1914–1916

Francuski plan XVII przewidywał natarcie w Alzacji i Lotaryngii. 8 sierpnia Francuzi wkroczyli do Miluzy, ale po dwóch dniach musieli się wycofać, a w sierpniowej bitwie granicznej ich ofensywy załamały się, gdy Niemcy szli przez Belgię. 22 sierpnia był najkrwawszym dniem w historii armii francuskiej: zginęło około 27 tysięcy żołnierzy. Naczelny wódz Joseph Joffre przegrał bitwy graniczne, ale wkrótce zwyciężył nad Marną.

W nocy z 2 na 3 września rząd przeniósł się do Bordeaux. W bitwie nad Marną Francuzi i Brytyjczycy zatrzymali Niemców i 9 września zmusili ich do odwrotu. Po wyścigu do morza pod koniec 1914 roku od Szwajcarii po morze ciągnęła się nieprzerwana linia okopów.

W 1915 roku Joffre próbował przełamać niemiecką linię w Artois i Szampanii. Wiosną francuska 10 Armia nacierała na wzgórza Vimy, a 25 września ruszyły równocześnie druga bitwa w Szampanii i trzecia bitwa w Artois. Francuzi zdobyli pierwsze linie i tysiące jeńców, ale przełamania nie było. Najkrwawszym rokiem wojny był dla Francji 1915 rok, z około 350 000 zabitych.

21 lutego 1916 roku Niemcy uderzyli pod Verdun. Obronę zorganizował generał Philippe Pétain, a bitwa trwała do 18 grudnia i po dziesięciu miesiącach skończyła się powrotem frontu niemal na dawne linie. Francuzi stracili w niej około 360–380 tysięcy zabitych, rannych, zaginionych i jeńców. Mimo to razem z Brytyjczykami od 1 lipca 1916 roku nacierali w bitwie nad Sommą. W grudniu Joffre’a zastąpił generał Robert Nivelle, który wcześniej odbił forty pod Verdun.

Kryzys 1917 i zwycięstwo 1918

Nivelle obiecywał przełom w 48 godzin. Jego ofensywa, rozpoczęta 16 kwietnia 1917 roku nad Aisne i w Szampanii, skończyła się ogromnymi stratami. 3 maja pod Soissons żołnierze 2 Dywizji Kolonialnej krzyczeli „Precz z wojną!” i armię francuską ogarnęły bunty. 15 maja rząd odwołał Nivelle’a, a naczelnym wodzem został Pétain, który opanował bunty. Na tyłach rosły ceny: w pierwszym kwartale 1917 roku średnio o 25 procent.

16 listopada 1917 roku 76-letni Georges Clemenceau został premierem i ministrem wojny. Zapowiedział wojnę do zwycięstwa i kazał postawić przed sądem polityków oskarżanych o defetyzm, Louisa Malvy’ego i Josepha Caillaux. Wiosną 1918 roku Niemcy przełamali front brytyjski w operacji Michael, a w maju Francuzów nad Aisne, i od 23 marca ostrzeliwali Paryż z działa dalekonośnego.

14 kwietnia Foch otrzymał tytuł naczelnego wodza armii sojuszniczych. W drugiej bitwie nad Marną, od 15 lipca, ostatnia niemiecka ofensywa załamała się, a kontrofensywa Focha otworzyła ofensywę stu dni. 11 listopada 1918 roku Niemcy podpisali w wagonie Focha w lesie Compiègne rozejm.

Francja walczyła też poza swoim terytorium. Jej okręty i żołnierze wzięli udział w kampanii gallipolijskiej, a 5 października 1915 roku w Salonikach zaczęła lądować francuska 156 Dywizja. Wojska Ententy w Macedonii dowodzone przez Francuzów, najpierw Maurice’a Sarraila, w 1918 roku Louisa Francheta d’Espéreya, przełamały we wrześniu 1918 roku front bułgarski i zmusiły Bułgarię do rozejmu w Salonikach. W Afryce Francuzi zajęli niemieckie kolonie Togo i Kamerun. W rozmowach o podziale Turcji, zakończonych porozumieniem Sykes-Picot, Francja upomniała się o Syrię i Cylicję.

Front wewnętrzny

Front podzielił kraj na trzy części: Francję frontową, okupowaną i zaplecze. Niemcy wkroczyli do dziesięciu departamentów. 12 października 1914 roku skapitulowało Lille, dla którego zaczęła się trwająca cztery lata okupacja. Ludność okupowanych departamentów żyła z pomocy amerykańskiej Komisji Pomocy dla Belgii, a w Wielkanoc 1916 roku Niemcy wywieźli z okupowanych terenów 15 000 kobiet.

Gospodarką wojenną kierował od maja 1915 roku socjalista Albert Thomas, jako podsekretarz stanu do spraw artylerii, amunicji i sprzętu wojskowego. Pod koniec wojny w przemyśle zbrojeniowym pracowało 1,7 miliona ludzi, w tym ponad 420 000 kobiet. Francja, która zaczynała wojnę z przestarzałym przemysłem, stała się arsenałem Ententy. Z kolonii przyjechało około 200 000 robotników, a do armii wstąpiło 600 000 żołnierzy kolonialnych, z których około 500 000 walczyło w Europie.

We Francji powstała też Armia Polska. 4 czerwca 1917 roku Poincaré podpisał dekret o utworzeniu autonomicznej armii polskiej, walczącej pod polskim sztandarem, a 20 września 1917 roku Francja jako pierwsza uznała Komitet Narodowy Polski Romana Dmowskiego z siedzibą w Paryżu. W lipcu 1918 roku do Francji przybył generał Józef Haller, a 28 września Francja i Komitet uznały Armię Polską za sprzymierzoną i współwojującą. W listopadzie 1918 roku liczyła ona około 17 tysięcy żołnierzy, a większość jej późniejszych 70 tysięcy wstąpiła już po zawieszeniu broni.

Koniec wojny i bilans

Rozejm z 11 listopada zobowiązał Niemców do wycofania w ciągu 15 dni wojsk z Francji i Alzacji-Lotaryngii, którą Francja odzyskała. W czasie wojny do francuskiej armii powołano od 7,94 miliona (według Międzynarodowego Biura Pracy) do 8,41 miliona ludzi (według Departamentu Wojny USA).

Według raportu rządowego z 1919 roku armia straciła 1,36 miliona zabitych i zaginionych, a z marynarką i zmarłymi z ran po rozejmie 1,40 miliona. Departament Wojny USA liczył też 4 266 000 rannych. Razem z ofiarami cywilnymi wojna zabrała 4,3–4,4 procent ludności Francji.

Źródła

  1. encyclopedia.1914-1918-online.net · france
  2. libraryofsocialscience.com · white first world war casualties
  3. France in World War I · Wikipedia (en)
  4. World War I casualties · Wikipedia (en)
  5. French entry into World War I · Wikipedia (en)

Widzisz błąd?Zgłoś go

Bitwy

(103)
  1. 6–12 września 1914Pierwsza bitwa nad MarnąWe wrześniu 1914 Francuzi i Brytyjczycy zatrzymali Niemców na froncie od Paryża po Verdun i zmusili ich do odwrotu. Upadł plan szybkiego zwycięstwa.
  2. 12–15 września 1914Pierwsza bitwa nad AisneWe wrześniu 1914 Niemcy, wycofani znad Marny, obronili wzgórza nad Aisne przed Francuzami i Brytyjczykami. Na froncie zachodnim zaczęła się wojna okopowa.
  3. 10 października – 2 listopada 1914Bitwa pod La BasséeOd 10 października do 2 listopada 1914 Brytyjczycy próbowali zdobyć La Bassée. Zatrzymani przez Niemców, z pomocą Hindusów utrzymali front.
  4. 12 października – 2 listopada 1914Bitwa pod Messines (1914)Od 12 października do 2 listopada 1914 brytyjska kawaleria walczyła we Flandrii o grzbiet Messines. 1 listopada Niemcy zdobyli Messines i wzgórza.
  5. 13 października – 2 listopada 1914Bitwa pod ArmentièresOd 13 października do 2 listopada 1914 brytyjski III Korpus odbił Meteren, Bailleul i Armentières, a potem bronił się nad Lys przed Niemcami.
  6. 16 października – 10 listopada 1914Bitwa nad YserOd 16 października do 10 listopada 1914 Belgowie i Francuzi bronili linii Yser. Zalanie równiny zatrzymało Niemców i ocaliło skrawek wolnej Belgii.
  7. 19 października – 22 listopada 1914Pierwsza bitwa pod YpresOd 19 października do 22 listopada 1914 alianci obronili Ypres przed nowymi armiami niemieckimi. Stara armia brytyjska wykrwawiła się pod miastem.
  8. 21–24 października 1914Bitwa pod Langemarck (1914)Od 21 do 24 października 1914 brytyjski I Korpus Haiga odpierał pod Ypres natarcie nowych niemieckich korpusów rezerwowych, złożonych po części z ochotników.
  9. 29–31 października 1914Bitwa pod GheluveltOd 29 do 31 października 1914 grupa Fabecka próbowała przełamać front pod Ypres. 31 października linia brytyjska pękła pod Gheluvelt, ale kontratak ją zamknął.
  10. 11 listopada 1914Bitwa pod Nonne Bosschen11 listopada 1914 gwardia pruska przerwała linię brytyjską pod Ypres i weszła do lasku Nonne Bosschen. Kontratak ją wyparł. Był to ostatni wielki atak Niemców.
  11. 20 grudnia 1914 – 17 marca 1915Pierwsza bitwa w SzampaniiOd 20 grudnia 1914 do 17 marca 1915 francuska 4 Armia szturmowała niemieckie okopy w Szampanii. Za kilka kilometrów zdobyczy zapłaciła ponad 90 tysiącami ludzi.
  12. 8–14 stycznia 1915Bitwa pod SoissonsW styczniu 1915 Francuzi zdobyli wzgórze 132 pod Crouy, na północ od Soissons. Niemiecki kontratak i wezbrana Aisne zepchnęły ich z powrotem za rzekę.
  13. 19 lutego – 18 marca 1915Morska operacja w DardanelachOd 19 lutego do 18 marca 1915 flota brytyjska i francuska próbowała przebić się przez Dardanele. Atak zakończył się zatopieniem trzech pancerników na minach.
  14. 22–23 kwietnia 1915Bitwa o grzbiet Gravenstafel22–23 kwietnia 1915 Kanadyjczycy i Brytyjczycy zamknęli pod Ypres wyrwę po pierwszym ataku chlorem, płacąc za to tysiącami zabitych i rannych.
  15. 22 kwietnia – 25 maja 1915Druga bitwa pod YpresOd 22 kwietnia do 25 maja 1915 Niemcy, używając po raz pierwszy na zachodzie chloru, zmniejszyli łuk Ypres o kilka kilometrów, ale miasta nie zdobyli.
  16. 24 kwietnia – 4 maja 1915Bitwa pod St. JulienOd 24 kwietnia do 4 maja 1915 Kanadyjczycy, Brytyjczycy, Hindusi i Francuzi bronili północnego skraju łuku Ypres przed Niemcami atakującymi chlorem.
  17. 9 maja – 18 czerwca 1915Druga bitwa w Artois9 maja – 18 czerwca 1915 francuska 10 Armia próbowała zdobyć wzgórza Vimy. Pierwszego dnia dotarła na grzbiet, ale potem walczyła tygodniami o pojedyncze wsie.
  18. 20 lipca – 16 października 1915Bitwa o Le Linge20 lipca – 16 października 1915 francuscy strzelcy alpejscy szturmowali grzbiet Linge w Wogezach. Zdobyli skrawek gór, a obie strony straciły tysiące ludzi.
  19. 25 września – 6 listopada 1915Druga bitwa w Szampanii25 września – 6 listopada 1915 dwie armie francuskie uderzyły w Szampanii. Zdobyły pierwszą linię Niemców i 20 tysięcy jeńców, ale druga pozycja wytrzymała.
  20. 25 września – 15 października 1915Trzecia bitwa w Artois25 września – 15 października 1915 francuska 10 Armia znowu atakowała wzgórza Vimy. Zdobyła Souchez i część stoków, ale grzbiet pozostał w rękach Niemców.
  21. 18 grudnia 1915 – 9 stycznia 1916Ewakuacja Gallipoli18 XII 1915 – 9 I 1916 alianci potajemnie wycofali z Gallipoli ostatnie wojska. Turcy zorientowali się dopiero, gdy łodzie odbijały od brzegu.
  22. 21 lutego – 18 grudnia 1916Bitwa pod VerdunOd 21 lutego do 18 grudnia 1916 Niemcy i Francuzi walczyli o wzgórza nad Mozą. Po dziesięciu miesiącach front wrócił niemal na dawne linie.
  23. 1 lipca – 18 listopada 1916Bitwa nad SommąOd 1 lipca do 18 listopada 1916 Brytyjczycy i Francuzi nacierali nad Sommą. Zyskali najwyżej 10 km, a obie strony straciły łącznie ponad milion ludzi.
  24. 1–13 lipca 1916Bitwa pod Albert (1916)Pierwsza faza bitwy nad Sommą, 1–13 lipca 1916. Brytyjczycy w krwawych walkach zdobyli La Boisselle, Contalmaison i las Mametz, pod drugą linią Niemców.
  25. 3–6 września 1916Bitwa pod Guillemont3–6 września 1916 Brytyjczycy zdobyli nad Sommą wieś Guillemont, farmę Falfemont i las Leuze, o które od końca lipca walczyli bez skutku.
  26. 15–22 września 1916Bitwa pod Flers-Courcelette15–22 września 1916 Brytyjczycy i dominia zdobyli nad Sommą Flers, Martinpuich, Courcelette i High Wood. Po raz pierwszy do boju weszły czołgi.
  27. 25–28 września 1916Bitwa pod Morval25–28 września 1916 brytyjska 4 Armia zdobyła nad Sommą Morval, Lesbœufs i Gueudecourt, a razem z Francuzami Combles. Było to jej najlepsze natarcie od lipca.
  28. 1–18 października 1916Bitwa o grzbiety Le Transloy1–18 października 1916 brytyjska 4 Armia nacierała nad Sommą w deszczu i błocie na Le Transloy. Zdobyła Eaucourt l’Abbaye i Le Sars, ale dalej nie doszła.
  29. 24 października – 18 grudnia 1916Pierwsza ofensywna bitwa pod Verdun24 października – 18 grudnia 1916 Francuzi Nivelle’a i Mangina odbili forty Douaumont i Vaux, a w grudniu odepchnęli Niemców od Verdun o kilka kilometrów.
  30. 22 lutego – 5 kwietnia 1917Odwrót na Linię HindenburgaOd 22 lutego do początku kwietnia 1917 Niemcy cofnęli się znad Ancre i Sommy na Linię Hindenburga, skracając front i zostawiając za sobą spustoszoną ziemię.
  31. 16 kwietnia – 9 maja 1917Druga bitwa nad Aisne16 kwietnia – 9 maja 1917 Francuzi szturmowali Chemin des Dames. Nivelle obiecał przełom w 48 godzin, a zdobył kilka kilometrów kosztem ponad 100 tys. ludzi.
  32. 17 kwietnia – 20 maja 1917Trzecia bitwa w Szampanii17 kwietnia – 20 maja 1917 francuska 4 Armia zdobyła wzgórza Moronvilliers na wschód od Reims. Odebrała Niemcom obserwację, ale frontu nie przełamała.
  33. 31 lipca – 2 sierpnia 1917Bitwa o grzbiet Pilckem31 lipca – 2 sierpnia 1917 alianci zdobyli grzbiet Pilckem pod Ypres, ale na płaskowyżu Gheluvelt Brytyjczycy utknęli, a 31 lipca po południu zaczął się deszcz.
  34. 31 lipca – 10 listopada 1917Trzecia bitwa pod YpresOd 31 lipca do 10 listopada 1917 Brytyjczycy nacierali spod Ypres na Passchendaele. W deszczu i błocie zdobyli kilka kilometrów, tracąc ćwierć miliona ludzi.
  35. 16–18 sierpnia 1917Bitwa pod Langemarck (1917)16–18 sierpnia 1917 Brytyjczycy zdobyli ruiny Langemarck, a Francuzi przyczółek Drie Grachten, ale na płaskowyżu Gheluvelt i pod Frezenberg natarcie odparto.
  36. 9 października 1917Bitwa pod Poelcappelle9 października 1917 wyczerpane dywizje Plumera uderzyły w błocie na grzbiet Passchendaele i zostały odparte. Na północy alianci doszli pod las Houthulst.
  37. 21–23 marca 1918Bitwa pod Saint-Quentin21–23 marca 1918 trzy armie niemieckie we mgle przełamały front brytyjskiej 5 Armii pod Saint-Quentin i zepchnęły ją za kanał Crozat i Sommę.
  38. 21 marca – 5 kwietnia 1918Operacja Michael21 marca – 5 kwietnia 1918 trzy armie niemieckie przełamały front brytyjski nad Sommą i posunęły się o ponad 60 km, ale nie zdobyły Amiens.
  39. 25–26 marca 1918Bitwa pod Noyon25–26 marca 1918 niemiecka 18 Armia Hutiera zdobyła Noyon nad Oise i odepchnęła francuskie posiłki, ale zatrzymała się pod Mont Renaud na drodze do Paryża.
  40. 26–27 marca 1918Bitwa pod Rosières26–27 marca 1918 brytyjski XIX Korpus bronił się w Santerre, na drodze do Amiens. Niemcy zajęli Albert, Chaulnes, Roye i Montdidier, ale frontu nie przełamali.
  41. 4 kwietnia 1918Bitwa nad Avre4 kwietnia 1918 Niemcy ostatni raz uderzyli na Amiens. Francuzi stracili kilka wsi nad Avre, ale Australijczycy i Brytyjczycy utrzymali Villers-Bretonneux.
  42. 9–29 kwietnia 1918Bitwa nad Lys9–29 kwietnia 1918 Niemcy uderzyli we Flandrii, rozbili Portugalczyków i zdobyli Kemmel, ale nie przebili się do Hazebrouck ani do portów nad La Manche.
  43. 17–19 kwietnia 1918Pierwsza bitwa o wzgórze Kemmel17–19 kwietnia 1918 Niemcy uderzyli na wzgórza Flandrii z Kemmelbergiem i na Belgów pod Merkem. Wszędzie ich odparto, a obronę Kemmel przejęli Francuzi.
  44. 24–25 kwietnia 1918Bitwa pod Villers-Bretonneux24 kwietnia 1918 Niemcy z pomocą czołgów A7V zdobyli Villers-Bretonneux pod Amiens. W nocy na 25 kwietnia, w Dzień Anzac, Australijczycy odbili miasteczko.
  45. 25–26 kwietnia 1918Druga bitwa o wzgórze Kemmel25–26 kwietnia 1918 Niemcy szturmem zdobyli Kemmelberg, broniony przez Francuzów. Kontratak 26 kwietnia się nie powiódł, ale dalej Niemcy już nie przeszli.
  46. 29 kwietnia 1918Bitwa o Scherpenberg29 kwietnia 1918 Niemcy ostatni raz uderzyli we Flandrii, na Scherpenberg i Mont Rouge. Francuzi i Brytyjczycy odparli atak, a Ludendorff zakończył „Georgette”.
  47. 27 maja – 6 czerwca 1918Trzecia bitwa nad Aisne27 maja – 6 czerwca 1918 niemiecka 7 Armia zdobyła Chemin des Dames, rozbiła Francuzów i Brytyjczyków nad Aisne i doszła do Marny pod Château-Thierry.
  48. 9–14 czerwca 1918Bitwa nad Matz9–14 czerwca 1918 niemiecka 18 Armia uderzyła między Montdidier a Noyon w stronę Compiègne. Po pierwszym sukcesie zatrzymał ją kontratak Mangina.
  49. 15–24 czerwca 1918Druga bitwa nad Piawą15–24 czerwca 1918 Austro-Węgry uderzyły na Asiago, Grappę i przez Piawę. Przeszły rzekę, ale wezbrana Piawa i kontrataki zmusiły je do odwrotu.
  50. 15 lipca – 6 sierpnia 1918Druga bitwa nad Marną15 lipca – 6 sierpnia 1918 ostatnia niemiecka ofensywa nad Marną załamała się, a kontrofensywa Focha wyparła Niemców z występu między Soissons a Reims.
  51. 23 lipca – 2 sierpnia 1918Bitwa w Soissonnais i nad Ourcq23 lipca – 2 sierpnia 1918 brytyjska 15 i 34 Dywizja walczyły w armii Mangina na południe od Soissons, pod Buzancy i Beugneux, aż Niemcy cofnęli się za Vesle.
  52. 8–11 sierpnia 1918Bitwa pod Amiens8–11 sierpnia 1918 Kanadyjczycy, Australijczycy i Brytyjczycy Rawlinsona z czołgami oraz Francuzi Debeneya przełamali front niemiecki na wschód od Amiens.
  53. 8–15 sierpnia 1918Bitwa pod Montdidier8–15 sierpnia 1918 francuska 1 Armia Debeneya, a od 10 sierpnia także 3 Armia Humberta, uderzyły obok Brytyjczyków pod Amiens i odbiły Montdidier.
  54. 17–29 sierpnia 1918Druga bitwa pod Noyon17–29 sierpnia 1918 armie Mangina i Humberta uderzyły między Oise a Aisne, zepchnęły Niemców za Ailette i odbiły zrujnowane Noyon.
  55. 21 sierpnia – 3 września 1918Druga bitwa nad Sommą21 sierpnia – 3 września 1918 brytyjska 3 i 4 Armia odepchnęły Niemców przez dawne pole bitwy nad Sommą, odbijając Albert, Bapaume i Péronne.
  56. 12–16 września 1918Bitwa pod Saint-Mihiel12–16 września 1918 amerykańska 1 Armia Pershinga z francuskim II Korpusem Kolonialnym zlikwidowała niemiecki występ Saint-Mihiel, trzymany od 1914 roku.
  57. 12 września – 12 października 1918Bitwy o Linię Hindenburga12 września – 12 października 1918 trzy armie brytyjskie z Kanadyjczykami, Australijczykami i Amerykanami przełamały Linię Hindenburga i doszły nad Selle.
  58. 15–17 września 1918Bitwa pod Dobrym Polem15–17 września 1918 Serbowie i Francuzi szturmem zdobyli górski grzbiet Dobro Pole–Sokol–Vetrenik i rozerwali bułgarski front w Macedonii.
  59. 15–29 września 1918Ofensywa nad WardaremWe wrześniu 1918 armie sprzymierzone gen. Francheta d'Espéreya przełamały front w Macedonii, w dwa tygodnie doszły do Skopje i zmusiły Bułgarię do rozejmu.
  60. 19–25 września 1918Bitwa pod Megiddo19–25 września 1918 Allenby przełamał front turecki nad morzem, a jego jazda odcięła Turkom odwrót w Dolinie Jezreel. Tureckie 7 i 8 Armia przestały istnieć.
  61. 26 września – 11 listopada 1918Ofensywa Moza-Argonne26 września – 11 listopada 1918 amerykańska 1 Armia i francuska 4 Armia nacierały między Mozą, Argonnami i Szampanią. Była to największa bitwa w dziejach USA.
  62. 28 września – 2 października 1918Piąta bitwa pod Ypres28 września – 2 października 1918 Belgowie, Brytyjczycy i Francuzi pod wodzą Alberta I odbili wzgórza wokół Ypres i doszli nad Lys. Potem utknęli w błocie.
  63. 14–19 października 1918Bitwa pod Kortrijk14–19 października 1918 Grupa Armii Flandria przełamała niemiecki front, odbiła Roeselare, Menen i Kortrijk, a Niemcy oddali całe wybrzeże Belgii.
  64. 24 października – 4 listopada 1918Bitwa pod Vittorio Veneto24 października – 4 listopada 1918 Włosi i ich sojusznicy przeszli Piawę i rozbili armię austro-węgierską, która rozpadła się wraz z monarchią Habsburgów.
  65. 4 listopada 1918Bitwa nad Sambrą4 listopada 1918 trzy armie brytyjskie sforsowały Kanał Sambra–Oise, przeszły przez las Mormal i zdobyły Le Quesnoy. Była to ostatnia wielka bitwa BEF.
Pozostałe bitwy (38)

Postacie

(25)

Najważniejsze daty

(68)
  1. 3 sierpnia 1914Niemcy wypowiadają wojnę Francji
  2. 6 sierpnia 1914Początek bitwy granicznej we Francji
  3. 8 sierpnia 1914Francuzi zajmują Miluzę
  4. 12 sierpnia 1914Wielka Brytania i Francja wypowiadają wojnę Austro-Węgrom
  5. 14 sierpnia 1914Początek bitew pod Morhange i Sarrebourgiem
  6. 21 sierpnia 1914Początek bitwy pod Charleroi
  7. 22 sierpnia 1914Początek bitwy w Ardenach
  8. 25 sierpnia 1914Początek bitwy nad Mozą
  9. 25 sierpnia 1914Początek bitwy nad Mortagne
  10. 26 sierpnia 1914Bitwa pod Le Cateau
  11. 29 sierpnia 1914Początek bitwy pod Guise
  12. 4 września 1914Początek bitwy o Grand Couronné
  13. 5 września 1914Początek bitwy nad Ourcq
  14. 6 września 1914Początek bitwy nad Marną
  15. 9 września 1914Niemcy wycofują się znad Marny
  16. 12 września 1914Początek bitwy nad Aisne
  17. 22 września 1914Początek pierwszej bitwy w Pikardii
  18. 22 września 1914Początek pierwszej bitwy pod Albert
  19. 27 września 1914Początek pierwszej bitwy w Artois
  20. 1 października 1914Początek bitwy pod Arras
  21. 10 października 1914Początek bitwy pod La Bassée
  22. 12 października 1914Początek bitwy pod Messines
  23. 13 października 1914Początek bitwy pod Armentières
  24. 5 listopada 1914Wielka Brytania i Francja wypowiadają wojnę Turcji
  25. 20 grudnia 1914Początek pierwszej bitwy w Szampanii
  26. 8 stycznia 1915Początek bitwy pod Soissons
  27. 22 kwietnia 1915Początek drugiej bitwy pod Ypres
  28. 9 maja 1915Początek drugiej bitwy w Artois
  29. 20 lipca 1915Początek bitwy o Le Linge
  30. 25 września 1915Początek trzeciej bitwy w Artois
  31. 25 września 1915Początek drugiej bitwy w Szampanii
  32. 5 października 1915Lądowanie Ententy w Salonikach
  33. 18 lutego 1916Kapitulacja Mory
  34. 21 lutego 1916Początek bitwy pod Verdun
  35. 24 marca 1916Storpedowanie statku Sussex
  36. 26 kwietnia 1916Porozumienie Sykes-Picot
  37. 1 lipca 1916Pierwszy dzień bitwy nad Sommą
  38. 25 września 1916Początek bitwy pod Morval
  39. 24 października 1916Francuzi odbijają fort Douaumont
  40. 18 listopada 1916Koniec bitwy nad Sommą
  41. 18 grudnia 1916Koniec bitwy pod Verdun
  42. 25 lutego 1917Niemcy wycofują się znad Ancre
  43. 16 kwietnia 1917Początek ofensywy Nivelle'a
  44. 17 kwietnia 1917Początek bitwy o wzgórza
  45. 3 maja 1917Początek buntów w armii francuskiej
  46. 15 maja 1917Pétain naczelnym wodzem
  47. 12 czerwca 1917Abdykacja króla Konstantyna
  48. 31 lipca 1917Początek trzeciej bitwy pod Ypres
  49. 16 sierpnia 1917Początek bitwy pod Langemarck (1917)
  50. 15 października 1917Egzekucja Maty Hari
  51. 25 marca 1918Niemcy zdobywają Noyon
  52. 4 kwietnia 1918Walki nad Avre
  53. 17 kwietnia 1918Początek pierwszej bitwy o wzgórze Kemmel
  54. 25 kwietnia 1918Niemcy zdobywają wzgórze Kemmel
  55. 29 kwietnia 1918Walki o Scherpenberg
  56. 27 maja 1918Początek trzeciej bitwy nad Aisne
  57. 3 czerwca 1918Deklaracja wersalska
  58. 9 czerwca 1918Początek bitwy nad Matz
  59. 15 lipca 1918Początek drugiej bitwy nad Marną
  60. 18 lipca 1918Kontrofensywa Mangina
  61. 23 lipca 1918Początek bitwy w Soissonnais i nad Ourcq
  62. 8 sierpnia 1918Początek bitwy pod Montdidier
  63. 17 sierpnia 1918Początek drugiej bitwy pod Noyon
  64. 26 września 1918Początek ofensywy Moza-Argonne
  65. 30 września 1918Rozejm w Salonikach
  66. 14 października 1918Początek bitwy pod Kortrijk
  67. 11 listopada 1918Rozejm w Compiègne
  68. 20 października 1921Rada Ambasadorów dzieli Górny Śląsk
Wszystkie artykuły (541) →