Rząd Clemenceau

16 listopada 1917 roku Francja miała nowy rząd. Trzy dni po upadku gabinetu Painlevégo premierem został Georges Clemenceau, który zatrzymał dla siebie także ministerstwo wojny. Ministrem spraw zagranicznych został jego wieloletni przyjaciel Stéphen Pichon, a nowo utworzone ministerstwo blokady i regionów wyzwolonych objął senator Charles Jonnart. Amerykański miesięcznik „Current History” zauważył, że gabinet skompletowano w niespełna 48 godzin od upadku poprzednika, co uznano za rekord szybkości. Datę 16 listopada podają brytyjska chronologia wojny i francuskie zestawienia rządów III Republiki.

Tygrys

Clemenceau miał 76 lat. Urodził się 28 września 1841 roku w Wandei, z wykształcenia był lekarzem, z zamiłowania dziennikarzem i politykiem. Za młodu uczył przez pewien czas w szkole w Stanach Zjednoczonych i ożenił się z Amerykanką. Od lat 70. XIX wieku był jednym z przywódców radykalnej lewicy, znanym z ciętego języka. Za obalanie kolejnych rządów nazywano go „pogromcą gabinetów”, a za zaciekłość w walce politycznej „Tygrysem”. W czasie sprawy Dreyfusa był jednym z głównych publicystów dziennika „L’Aurore”, w którym ukazał się słynny list Émile’a Zoli. To Clemenceau nadał mu tytuł „Oskarżam!”. W latach 1906–1909 był premierem i ministrem spraw wewnętrznych, a jego rząd zapisał się m.in. twardą ręką wobec strajków.

Od początku wojny Clemenceau był najostrzejszym krytykiem kolejnych gabinetów. Jego dziennik „L’Homme libre”, zawieszony przez cenzurę już jesienią 1914 roku, zmienił tytuł na „L’Homme enchaîné” („Człowiek w kajdanach”). Jako przewodniczący senackiej komisji wojskowej Clemenceau atakował rząd za braki w zaopatrzeniu armii, a w lipcu 1917 roku oskarżył w Senacie ministra spraw wewnętrznych Louisa Malvy’ego o pobłażanie pacyfistom i zdradę interesów Francji. To on stał się głosem wszystkich, którzy uważali, że kraj przegra wojnę nie na froncie, ale na zapleczu.

Wybór Poincarégo

Prezydent Raymond Poincaré i Clemenceau od lat byli wrogami. Clemenceau w 1913 roku robił wszystko, by Poincaré nie został prezydentem. Według francuskiego historyka Michela Winocka prezydent miał jednak w praktyce wybór między Clemenceau a Josephem Caillaux, byłym premierem, który uchodził za zwolennika pokoju kompromisowego i był coraz głośniej oskarżany o intrygi na rzecz Niemiec. Poincaré wolał człowieka, który obiecywał zwycięstwo. Sprzeciwiali się temu socjaliści i Aristide Briand. Według Winocka socjalista Marcel Sembat ostrzegał prezydenta, że nominacja Clemenceau wywoła natychmiastowy bunt robotników. Poza prasą socjalistyczną gazety przyjęły jednak wybór entuzjastycznie.

Gabinet

Rząd tworzyli głównie radykałowie i politycy umiarkowani. Zabrakło w nim socjalistów z Francuskiej Sekcji Międzynarodówki Robotniczej, którzy przeszli do opozycji, a także konserwatywnej prawicy. Ministrowie byli w większości ludźmi Clemenceau albo politykami bez własnej silnej pozycji. Według amerykańskiego rocznika „New International Year Book” tylko Pichon zasiadał już w jego pierwszym rządzie. Pichon miał 60 lat. Przed laty współtworzył z Clemenceau dziennik „La Justice”, w 1900 roku jako poseł Francji w Pekinie przeżył oblężenie dzielnicy poselstw w czasie powstania bokserów, a ministrem spraw zagranicznych był już w latach 1906–1911 i w 1913 roku. Uchodził za nieprzejednanego zwolennika odzyskania Alzacji i Lotaryngii.

Ministrem spraw wewnętrznych został Jules Pams, finansów Louis-Lucien Klotz, a marynarki Georges Leygues. Ministerstwa uzbrojenia, handlu i robót publicznych zachowali Louis Loucheur, Étienne Clémentel i Albert Claveille. Ministerstwo rolnictwa zlikwidowano, a sprawy wsi przekazano ministrowi aprowizacji Victorowi Boretowi. Najważniejszym współpracownikiem premiera został senator Jules Jeanneney, podsekretarz stanu przy premierze i ministerstwie wojny z prawem udziału w radzie ministrów. Gabinetem cywilnym Clemenceau pokierował Georges Mandel, a wojskowym generał Henri Mordacq.

Nowością było ministerstwo blokady i regionów wyzwolonych. Dotąd francuską blokadą zajmował się podsekretarz stanu w ministerstwie spraw zagranicznych, ostatnio Albert Métin. Teraz miał nią kierować minister, który odpowiadał także za odbudowę ziem odzyskanych od Niemców. Jonnart miał 59 lat, był senatorem z departamentu Pas-de-Calais i byłym gubernatorem generalnym Algierii, a w czerwcu 1917 roku jako wysoki komisarz sprzymierzonych zmusił do abdykacji króla Grecji Konstantyna. Na urzędzie nie zabawił długo. Już po tygodniu zrezygnował, oficjalnie ze względu na zdrowie, a 23 listopada zastąpił go Albert Lebrun.

„Wojna, nic tylko wojna”

20 listopada Clemenceau przedstawił program w Izbie Deputowanych. „Zwyciężyć, by zapanowała sprawiedliwość – oto hasło wszystkich naszych rządów od początku wojny. Ten program, jawny jak niebo, utrzymamy” – mówił. Złożył hołd żołnierzom i „cichym żołnierzom fabryk”, starym chłopom i kobietom pracującym na zapleczu. Przyznał, że popełniono błędy, i zapowiedział, że zbrodnie przeciw Francji zostaną szybko ukarane. „Wszyscy oskarżeni przed sądy wojenne. Koniec kampanii pacyfistycznych, koniec niemieckich intryg. Ani zdrady, ani półzdrady. Wojna, nic tylko wojna!” Obiecał zarazem łagodniejszą cenzurę, która miała obejmować wiadomości wojskowe i dyplomatyczne, ale nie opinie, oraz zapowiedział ograniczenia w zużyciu na wzór brytyjski, włoski i amerykański. Izba udzieliła rządowi zaufania 418 głosami przeciw 65. Przeciw głosowali socjaliści.

Clemenceau urzędował w ministerstwie wojny przy rue Saint-Dominique i szybko pokazał, że nie żartuje. Pod koniec listopada Izba przekazała sprawę Malvy’ego do sądzenia przed Senatem jako trybunałem stanu, w grudniu odebrała immunitet Caillaux, a w styczniu 1918 roku były premier trafił do więzienia. Najsłynniejsze zdanie o swojej polityce Clemenceau wypowiedział kilka miesięcy później, w marcu 1918 roku: „Polityka wewnętrzna? Prowadzę wojnę. Polityka zagraniczna? Prowadzę wojnę. Zawsze prowadzę wojnę”. Rządził do stycznia 1920 roku i przeszedł do historii jako „Ojciec Zwycięstwa”.