Ofensywa nad Wardarem

Ofensywa nad Wardarem była ostatnią i jedyną rozstrzygającą operacją sprzymierzonych na froncie salonickim. Przez prawie trzy lata wojska Ententy stały w Macedonii niemal w miejscu, a w Paryżu i Londynie wielu uważało Saloniki za kosztowny obóz internowania. We wrześniu 1918 roku generał Louis Franchet d’Espérey uderzył tam, gdzie nikt się nie spodziewał: na najwyższe góry na całym froncie. 15 września Serbowie i Francuzi przełamali bułgarskie pozycje pod Dobrym Polem, a armie serbskie, francuska kawaleria, Brytyjczycy, Grecy i Włosi ruszyli w pościg, który w dwa tygodnie rozciął bułgarski front na dwie części. 29 września francuscy kawalerzyści wjechali do Skopje, a wieczorem tego dnia w Salonikach Bułgaria podpisała rozejm. Był to pierwszy wyłom w bloku państw centralnych.

Nazwa i daty

Nazwa „ofensywa nad Wardarem” odpowiada angielskiej Vardar offensive. Francuzi mówią o ofensywie albo przełamaniu w Macedonii, Serbowie o przełamaniu frontu salonickiego, a Bułgarzy o przełamaniu pod Dobrym Polem. Brytyjska historia oficjalna Cyrila Fallsa nazywa całość „ostateczną ofensywą” i dzieli ją na bitwę przełamania pod Dobrym Polem, bitwę pod Dojranem, wykorzystanie powodzenia i pościg. Ofensywę nad Wardarem należy odróżnić od nieudanej ofensywy Sarraila w maju 1917 roku.

Na tej stronie przyjmujemy daty 15–29 września 1918 roku: od szturmu piechoty pod Dobrym Polem do podpisania rozejmu późnym wieczorem 29 września. Przygotowanie artyleryjskie zaczęło się dzień wcześniej, 14 września, a rozejm wszedł w życie w południe 30 września. Do tej chwili część oddziałów sprzymierzonych jeszcze walczyła, bo wiele dywizji dowiedziało się o rozejmie dopiero rano 30 września. Wszystkie daty podajemy według kalendarza gregoriańskiego, którego Bułgaria używała od 1916 roku. Serbia i Grecja liczyły wtedy jeszcze daty według kalendarza juliańskiego.

Tło

Bułgaria przystąpiła do wojny jesienią 1915 roku, by odzyskać Macedonię, i w kampanii przeciw Serbii dostała ją niemal w całości. Od tego czasu jej armia broniła frontu długości około 450 kilometrów, od Albanii po ujście Strumy. Latem 1918 roku kraj był zmęczony. Brakowało żywności, częściowo z powodu złej administracji, a częściowo przez niemieckie żądania. Bułgarów rozgoryczyło, że Niemcy nie oddali im całej Dobrudży, w czerwcu upadł rząd Radosławowa, a nowy premier, umiarkowany Aleksandyr Malinow, miał wyprowadzić kraj z wojny. Żołnierze źle znosili rządy niemieckich dowódców i sztabowców. Niemcy zabrali z Macedonii prawie wszystkie swoje oddziały na front zachodni, zostawiając tylko dowództwa, sztaby i kilka batalionów.

Po stronie sprzymierzonych generał Adolphe Guillaumat uporządkował dowództwo, a zwycięstwo Greków pod Skra di Legen w maju 1918 roku przekonało go, że można przejść do natarcia. W czerwcu wyjechał do Paryża, a jego następca, Franchet d’Espérey, od razu przyjął serbski plan uderzenia w górach. Guillaumat jako gubernator Paryża przekonywał tymczasem sojuszników. Najdłużej opierali się Brytyjczycy, którzy zgodzili się na ofensywę dopiero 4 września.

Plan i siły

Franchet d’Espérey oparł plan na układzie komunikacji nieprzyjaciela. Najczulszym punktem bułgarskiego frontu były dwie wsie nad Wardarem, Gradsko i Krivolak, około 55 kilometrów za linią frontu. Tam zbiegały się kolej z Salonik na północ, kolejka wąskotorowa z frontu pod Bitolą i drogi łączące oba skrzydła wojsk bułgarskich. Kto by je opanował, rozdzieliłby nieprzyjaciela na dwie części. Bezpośrednia droga nad Wardar, przez silnie umocnione wzgórza pod Dojranem albo przez równinę pod Bitolą, była zamknięta, bo tam Bułgarzy byli najsilniejsi i tam się ich spodziewano. Pozostawał górski grzbiet nad kotliną Meglena, między szczytami Vetrenik i Sokol, gdzie bułgarskie umocnienia miały małą głębokość, a doliny za nimi prowadziły prosto ku Wardarowi.

Główne uderzenie powierzono armiom serbskim, którymi pod nominalnym dowództwem regenta Aleksandra kierował szef sztabu, wojewoda Živojin Mišić. Serbska 2 Armia z dwiema francuskimi dywizjami miała przełamać front, a 1 Armia rozszerzyć wyłom. Następnie natarcia pomocnicze miały kolejno ruszać na innych odcinkach: Brytyjczycy generała George’a Milne’a z dwiema dywizjami greckimi pod Dojranem, na zachód od Wardaru francusko-grecka 1 Grupa Dywizji generała d’Anselme’a, a na lewym skrzydle francuska Armia Wschodu generała Paula Henrysa w kierunku Prilepu.

Na początku września sprzymierzeni mieli w Macedonii 28 dywizji: osiem francuskich, sześć serbskich, cztery brytyjskie, jedną włoską i dziewięć greckich. Według Fallsa liczyły one około 290 batalionów i ponad 1500 dział, a nieprzyjaciel miał około 300 batalionów i podobną liczbę dział. Bułgarskie dywizje były znacznie liczniejsze od sprzymierzonych, więc w ludziach obie strony były mniej więcej równe. Sprzymierzeni mieli jednak wyraźną przewagę w lotnictwie, około 200 samolotów przeciw 80, a ich żołnierze byli lepiej żywieni i ubrani. Frontu broniły, licząc od zachodu: niemiecka 11 Armia generała Kuno von Steubena, w której oprócz sztabów i nielicznych batalionów niemieckich służyli Bułgarzy, bułgarska 1 Armia generała Stefana Nerezowa nad Wardarem i pod Dojranem oraz 2 i 4 Armia nad Strumą i nad morzem. Pierwsze dwie tworzyły grupę armii niemieckiego generała Friedricha von Scholtza. Naczelnego wodza Bułgarów, generała Nikołę Żekowa, który leczył się w Wiedniu, zastępował generał Georgi Todorow.

Przebieg

Przełamanie (14–17 września). 14 września o ósmej artyleria otworzyła ogień na całym froncie od Wardaru po Bitolę. Najsilniejszy był na grzbiecie nad kotliną Meglena, gdzie ciężkie działa wciągnięto nawet na szczyt Floka. 15 września o 5.30 francuskie 17 Dywizja Kolonialna i 122 Dywizja oraz serbska Dywizja Szumadijska ruszyły do szturmu. Do wieczora zdobyły szczyty Vetrenik, Dobro Pole i Sokol, biorąc prawie 3 tysiące jeńców i 33 działa, a w nocy przez wyłom przeszły serbskie Dywizje Jugosłowiańska i Timocka. 16 września Serbowie zdobyli drugą pozycję na masywie Kozjak, a 17 września, gdy dowódca bułgarskiej 2 Dywizji bez rozkazu wycofał się za Crną Rekę, padła także trzecia. Bułgarskie oddziały zaczęły się buntować.

Dojran i narada w Prilepie (18–20 września). 18 września Brytyjczycy i Grecy, zgodnie z planem, uderzyli na bułgarską 1 Armię na wzgórzach na zachód od jeziora Dojran. Bułgarzy bronili się tam znakomicie i natarcia 18 i 19 września się załamały, przy stratach sprzymierzonych przekraczających 7 tysięcy ludzi. Związały jednak odwody nieprzyjaciela. Tego samego dnia na naradzie w kwaterze 11 Armii w Prilepie Todorow, za radą Nerezowa, proponował wielkie kontrnatarcie na Saloniki. Niemcy odrzucili ten plan jako zbyt ryzykowny, ale nie chcieli też wielkiego odwrotu, choćby dlatego, że oznaczałby utratę Ochrydy, dla Bułgarów miasta szczególnie drogiego. Postanowiono trzymać się na miejscu i łatać wyłom. Tymczasem serbska 1 Armia biła się o przeprawy przez Crną Rekę, francusko-grecka grupa pułkownika Rondeta do 20 września zdobyła masyw Dzena w paśmie Kożuf, a Dywizja Jugosłowiańska weszła wieczorem 20 września do Kawadarci. Po południu tego dnia Scholtz zarządził wielki odwrót.

Nad Wardarem (21–24 września). 21 września Serbowie zeszli w dolinę Wardaru, a w nocy z 21 na 22 września bułgarska 1 Armia opuściła pozycje pod Dojranem, nie pokonana w polu. Brytyjczycy i Grecy ruszyli w pościg ku Strumicy. Na zachodzie Włosi zdobyli wzgórze 1050 w zakolu Crnej Reki, o które walczono od 1916 roku. Franchet d’Espérey nie dał się wciągnąć w „worek”: polecił poszerzać wyłom na boki zamiast pchać się w głąb. 23 września Serbowie sforsowali Wardar, a francuska kawaleria wjechała do Prilepu, porzuconego przez nieprzyjaciela. 24 września, według Fallsa, Francuzi i Serbowie zajęli Gradsko, gdzie wzięli 19 dział i około 40 lokomotyw. Cel pierwszej fazy ofensywy był osiągnięty: bułgarski front został rozcięty.

Pościg (25–29 września). W nocy z 24 na 25 września Bułgarzy opuścili Sztip, do którego weszła serbska Dywizja Kawalerii, a 26 września serbska 1 Armia zajęła Wełes. Tłumy zbuntowanych żołnierzy zalały Kiustendił, gdzie mieściła się bułgarska kwatera główna, i zmusiły dowództwo do dania im pociągów do domu. 26 września Brytyjczycy weszli do Strumicy, na dawnym bułgarskim terytorium. Tymczasem rozgrywał się wyścig o Skopje. Niemiecki LXII Korpus generała Flecka, prawe skrzydło 11 Armii, wycofywał się spod Bitoli i Ochrydy przez Kiczewo i Tetowo, a jedyna droga ucieczki prowadziła przez Skopje. Francuska brygada kawalerii afrykańskiej generała François Jouinot-Gambetty, złożona z 1 i 4 Pułku Strzelców Afrykańskich i pułku spahisów marokańskich, zamiast czekać, aż Serbowie otworzą drogę przez Wełes, przeszła przez bezdrożne pasmo Golešnica, prowadząc konie za uzdy. 29 września o świcie, we mgle, zaatakowała Skopje, rozbiła liczniejszą, ale słabą załogę i zajęła miasto. Korpus Flecka został odcięty.

Rozejm. Według niemieckich źródeł zaraz po rozpoczęciu ofensywy dowódca bułgarskiej 2 Armii, generał Łukow, prosił cara Ferdynanda o podjęcie rozmów. Car początkowo się wahał, ale ostatecznie zgodził się na wysłanie delegacji. 26 września nad ranem bułgarscy parlamentariusze z listem Todorowa przeszli przez linie brytyjskie, prosząc o 48-godzinne zawieszenie broni. Franchet d’Espérey odpowiedział, że działań nie przerwie, ale przyjmie pełnomocnych delegatów. 28 września do Salonik wyjechali minister finansów Andrej Lapczew, generał Łukow i dyplomata Simeon Radew. W tym samym czasie zbuntowani żołnierze proklamowali w Radomirze republikę i ruszyli na Sofię, a jednym z ich przywódców był Rajko Daskałow. Późnym wieczorem 29 września, znając już wiadomość o upadku Skopje, Franchet d’Espérey podpisał z Bułgarami konwencję o zawieszeniu broni, która weszła w życie w południe 30 września.

Straty i bilans

Pełnych danych o stratach obu stron w całej ofensywie nie ma. Najkrwawsze dla sprzymierzonych były szturm pod Dobrym Polem i natarcie pod Dojranem. Do chwili rozejmu sprzymierzeni wzięli według Fallsa około 15 tysięcy jeńców. Zgodnie z warunkami rozejmu żołnierze 11 Armii stojący na zachód od południka Skopje mieli złożyć broń i pójść do niewoli. Gdy w następnych dniach skapitulowały oddziały korpusu Flecka, liczba jeńców wzrosła do około 77 tysięcy, w tym trzech generałów i 1500 oficerów. Sprzymierzeni zdobyli według Fallsa około 400 dział, a według innych zestawień do 500.

Znaczenie

Ofensywa nad Wardarem wyeliminowała z wojny armię liczącą około pół miliona ludzi i otworzyła sprzymierzonym drogę nad Dunaj i do Konstantynopola. Bułgaria zobowiązała się zdemobilizować wojsko, opuścić okupowane ziemie greckie i serbskie, usunąć ze swojego terytorium wojska niemieckie i austro-węgierskie i oddać sprzymierzonym do dyspozycji koleje, drogi i porty. Imperium Osmańskie zostało odcięte od Niemiec, a Austro-Węgry odsłonięte od południa. W Niemczech wiadomość o prośbie Bułgarów o rozejm przyszła w chwili, gdy na froncie zachodnim ruszała wielka ofensywa sprzymierzonych, i przyczyniła się do decyzji naczelnego dowództwa, by i Niemcy szukały zawieszenia broni. 3 października car Ferdynand abdykował na rzecz syna, Borysa, który w czasie odwrotu jeździł od pułku do pułku, by podtrzymać ducha wojska.

Dla Serbów ofensywa była powrotem do domu po klęsce z 1915 roku. Armia serbska, która trzy lata wcześniej uciekała przez góry Albanii, w kilka tygodni doszła do Belgradu. Franchet d’Espérey, który w czerwcu przyjeżdżał do Salonik niemal na zesłanie, został jednym z autorów zwycięstwa, a w 1921 roku otrzymał buławę marszałka Francji.