Dlaczego Niemcy przegrały wojnę

Niemcy przegrały I wojnę światową, bo nie zdołały jej szybko rozstrzygnąć, a długiej wojny na wyczerpanie przeciw koalicji mającej więcej ludzi i zasobów nie mogły wygrać. Klęska nad Marną w 1914 roku skazała je na wojnę na dwóch frontach, blokada morska głodziła kraj, a wielkie bitwy na wyniszczenie wykrwawiły armię. Nieograniczona wojna podwodna wciągnęła do wojny Stany Zjednoczone. Wiosną 1918 roku Ludendorff postawił wszystko na ofensywy na zachodzie, a gdy zawiodły, sprzymierzeni zepchnęli Niemców do odwrotu, sojusznicy Niemiec złożyli broń, a w kraju wybuchła rewolucja.

Wojna na dwa fronty i plan, który zawiódł

Niemiecki plan wojny zakładał, że w wojnie na dwa fronty Niemcy najpierw szybko rozbiją Francję, obchodząc jej umocnioną granicę przez Belgię, a dopiero potem zwrócą się przeciw Rosji. We wrześniu 1914 roku Francuzi i Brytyjczycy zatrzymali Niemców nad Marną, a 9 września armie niemieckiego prawego skrzydła zaczęły odwrót. Plan szybkiego pokonania Francji upadł. Szef sztabu generalnego Helmuth von Moltke został odsunięty od dowodzenia, a Niemcy byli skazani na długą wojnę na dwóch frontach, której ich sztabowcy najbardziej się obawiali.

Po wyścigu do morza od wybrzeża belgijskiego po granicę Szwajcarii ciągnęła się nieprzerwana linia okopów. Następca Moltkego, Erich von Falkenhayn, uważał, że Niemcy nie zdołają rozbić wszystkich przeciwników naraz, i prowadził wojnę na wyczerpanie. W takiej wojnie liczyli się ludzie i zasoby. Niemcy zmobilizowały w czasie wojny, zależnie od zestawienia, od 11 do 13,25 miliona żołnierzy, ale sama Rosja od 12 do 15,38 miliona, a Francja od 7,94 do 8,41 miliona.

Blokada i głód

Od pierwszych miesięcy wojny brytyjska flota odcinała Niemcy od handlu zamorskiego. 2 listopada 1914 roku Admiralicja ogłosiła całe Morze Północne obszarem wojskowym, a rozporządzenie z 11 marca 1915 roku nakazywało zatrzymywać towary płynące do Niemiec i z Niemiec. Własną wojnę podwodną przeciw brytyjskiej żegludze Niemcy przedstawiali jako odpowiedź na tę blokadę.

Blokada odcięła Niemcy od importu żywności. Państwo przejęło skup i rozdział zboża i zbudowało system kartek i przydziałów, którym kierował między innymi przyszły kanclerz Georg Michaelis. Zimą z 1916 na 1917 rok zawiódł zbiór ziemniaków i mieszkańcy miast musieli żywić się brukwią. Ten okres przeszedł do historii jako „zima brukwiowa” (Steckrübenwinter). Przydziały spadały chwilami do 1000 kalorii dziennie, a ludzie szukali żywności na czarnym rynku, na który mało kogo było stać.

Według różnych szacunków blokada zabiła od 0,3 do 0,76 miliona ludzi. Wojenny niemiecki urząd zdrowia podawał 763 000 ofiar głodu i chorób, a badanie z 1928 roku 424 000. Blokada trwała jeszcze po rozejmie i ostatnie ograniczenia zniesiono dopiero 12 lipca 1919 roku, po podpisaniu traktatu wersalskiego.

Wyniszczenie

W lutym 1916 roku Falkenhayn rozpoczął natarcie pod Verdun, które miało wykrwawić armię francuską. Plan się nie powiódł: Niemcy nie opanowali wzgórz nad Mozą, a sami ponieśli straty porównywalne z francuskimi, około 333–355 tysięcy ludzi wobec 377–400 tysięcy po stronie francuskiej. Latem Brytyjczycy i Francuzi uderzyli nad Sommą, a na wschodzie ofensywa Brusiłowa rozbiła front austro-węgierski. Nad Sommą Niemcy stracili od około 450 do 600 tysięcy ludzi. Jak przyznawały niemieckie opracowania, do końca bitwy wykrwawiło się to, co pozostało ze starej, wyszkolonej w czasie pokoju piechoty.

29 sierpnia 1916 roku cesarz odwołał Falkenhayna, a naczelne dowództwo objęli feldmarszałek Paul von Hindenburg i generał Erich Ludendorff (trzecia OHL). Już 31 sierpnia zażądali gwałtownego zwiększenia produkcji broni i amunicji, znanego jako program Hindenburga. Miał on podwoić produkcję amunicji i potroić produkcję dział oraz karabinów maszynowych, a ustawa o pomocniczej służbie ojczyźnie z grudnia 1916 roku objęła obowiązkiem pracy wszystkich mężczyzn od 17 do 60 lat. Gospodarką miał kierować Urząd Wojenny generała Wilhelma Groenera. Pośpieszna realizacja programu wywołała jednak dotkliwy brak węgla i poważne kłopoty z transportem, a produkcja zbrojeniowa początkowo wcale wyraźnie nie wzrosła.

Armia coraz trudniej uzupełniała straty. Wiosną 1917 roku Niemcy wycofali się na nową, krótszą linię obrony, nazwaną przez Brytyjczyków Linią Hindenburga. Do końca wojny zginęło od 1,77 do 2,04 miliona niemieckich żołnierzy.

Stany Zjednoczone

Wyjściem z położenia miała być wojna podwodna. 31 stycznia 1917 roku Niemcy zawiadomiły Stany Zjednoczone, że od 1 lutego ich okręty podwodne będą bez ostrzeżenia zatapiać statki w strefach wokół Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch, także pod banderą neutralną. Admirał Henning von Holtzendorff obiecywał, że w ten sposób zmusi Wielką Brytanię do pokoju w ciągu pięciu miesięcy. Do tego doszedł telegram Zimmermanna, tajna oferta sojuszu dla Meksyku przeciw USA, opublikowany w Stanach Zjednoczonych na przełomie lutego i marca. 6 kwietnia 1917 roku prezydent Woodrow Wilson podpisał rezolucję Kongresu i Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny z Niemcami.

Wojna podwodna nie złamała Wielkiej Brytanii. W kwietniu 1917 roku U-Booty zatopiły najwięcej tonażu w całej wojnie, ale ratunkiem okazały się konwoje. Tymczasem Ameryka budowała armię. W kwietniu Kongres uchwalił pobór, dzięki któremu do końca wojny powołano około 2,8 miliona ludzi, a 26 czerwca 1917 roku we Francji zeszli na ląd pierwsi żołnierze amerykańskiej 1 Dywizji. Latem 1918 roku przypływało ich nawet po 10 tysięcy dziennie, a do listopada było ich tam blisko dwa miliony. W lipcu, dzięki Amerykanom generała Johna Pershinga, sprzymierzeni odzyskali na zachodzie przewagę liczebną.

Ostatnia stawka 1918

Wyjście Rosji z wojny dało Niemcom ostatnią szansę. 3 marca 1918 roku Rosja Radziecka podpisała traktat brzeski, a przez zimę Niemcy przerzucali dywizje na zachód. Według brytyjskiej historii oficjalnej liczba niemieckich dywizji we Francji i Belgii wzrosła od listopada 1917 roku ze 150 do 192. Około miliona żołnierzy zostało jednak na wschodzie, by pilnować ogromnych zdobyczy. Ludendorff chciał rozstrzygnąć wojnę, zanim do Francji dotrą masy wojsk amerykańskich.

Operacja Michael, rozpoczęta 21 marca, była największym niemieckim sukcesem na froncie zachodnim od 1914 roku. Po huraganowym ostrzale oddziały szturmowe przeszły przez brytyjskie linie, a w ciągu szesnastu dni Niemcy posunęli się o ponad 60 kilometrów i wzięli około 75 tysięcy jeńców brytyjskich. Nie rozdzielili jednak armii sprzymierzonych i nie zdobyli Amiens. Kryzys sprawił natomiast, że sprzymierzeni w Doullens powierzyli generałowi Ferdinandowi Fochowi koordynację działań swoich armii, a w kwietniu Foch został ich naczelnym wodzem.

Kolejne uderzenia przyszły nad Lys we Flandrii, gdzie marszałek Douglas Haig wezwał żołnierzy do walki „plecami do muru”, i nad Aisne, skąd 30 maja Niemcy doszli do Marny. Francuskie odwody i pierwsze dywizje amerykańskie, między innymi w lesie Belleau, zamknęły im jednak drogę na Paryż. 15 lipca Ludendorff uderzył po obu stronach Reims w ostatniej wielkiej ofensywie, ale Francuzi znali dzień i godzinę ataku. 18 lipca Foch rzucił kontrofensywę na zachodnie skrzydło niemieckiego występu, a w drugiej bitwie nad Marną inicjatywa przeszła w ręce sprzymierzonych do końca wojny.

Ofensywy zawiodły z kilku powodów. Niemcy nie mieli ruchomych sił, takich jak kawaleria, które mogłyby szybko wykorzystać wyłomy, a oddziały szturmowe nie mogły unieść dość żywności i amunicji. Zdobycze przybierały postać występów, które wydłużały front i były trudne do obrony, a głodni żołnierze w wielu miejscach zatrzymywali się, by plądrować brytyjskie magazyny. Najwięcej Niemcy stracili w najlepszych dywizjach szturmowych, których nie mieli czym zastąpić. Od 21 marca do 18 lipca ich straty wyniosły od 688 tysięcy do około 800 tysięcy ludzi, a w przeciwieństwie do sprzymierzonych nie mieli już czym uzupełnić poległych.

Sto dni

8 sierpnia Brytyjczycy i Francuzi uderzyli pod Amiens. Brytyjska 4 Armia generała Henry’ego Rawlinsona, z Korpusem Kanadyjskim i Korpusem Australijskim jako główną siłą, ruszyła we mgle, bez wcześniejszego przygotowania artyleryjskiego, z ponad czterystoma czołgami. Do wieczora sprzymierzeni posunęli się o 12–13 kilometrów i wzięli około 15 tysięcy jeńców. Ludendorff nazwał ten dzień „czarnym dniem armii niemieckiej”. Dowiadywał się, że całe oddziały poddawały się pojedynczym jeźdźcom, a cofający się żołnierze wołali do idących na front „łamistrajki”. 14 sierpnia rada koronna w Spa uznała, że wojny nie da się wygrać militarnie, ale postanowiła szukać pokoju dopiero w „stosownej chwili”.

Foch nie dał Niemcom odpocząć. Haig doszedł do wniosku, że zamiast przebijać się przez coraz silniejszą obronę, trzeba uderzać w nowym miejscu, a Foch planował serię natarć na całym froncie. 12 września Amerykanie zlikwidowali występ pod Saint-Mihiel, a 26 września ruszyła ofensywa między Mozą a Argonnami. 27 września Brytyjczycy i Kanadyjczycy sforsowali Kanał du Nord przed Cambrai, a 28 września Belgowie, Brytyjczycy i Francuzi w jeden dzień odzyskali teren pod Ypres. W bitwach o Linię Hindenburga armie brytyjskie, z Australijczykami, Nowozelandczykami i dwiema dywizjami amerykańskimi, zdobyły najsilniejszą niemiecką pozycję na froncie zachodnim.

Sprzymierzeni wygrywali, bo nauczyli się walczyć inaczej. Pod Amiens zaskoczenie, ogień bez wstrzeliwania dział, masy czołgów, lotnictwo i dokładnie przygotowana logistyka pozwoliły przełamać front w ciągu kilku godzin. Ten sam sposób, z zaskoczeniem zamiast wielodniowego ostrzału, wałem ogniowym i masami czołgów, pokazała już 18 lipca kontrofensywa nad Marną, a wcześniej Australijczycy generała Johna Monasha pod Hamel. Główna rola w zwycięskiej jesieni przypadła armiom brytyjskim i francuskim, ale ofensywa nad Mozą przyciągnęła dziesiątki dywizji niemieckich.

Armia niemiecka topniała. W ofensywie stu dni, od 8 sierpnia do 11 listopada, Brytyjczycy wzięli 188 700 jeńców i 2840 dział, a Francuzi 139 000 jeńców. Dywizje niemieckie były osłabione stratami i grypą, a coraz więcej żołnierzy unikało walki. Archiwista wojskowy Erich Otto Volkmann szacował, że już wiosną 1918 roku od 800 000 do miliona żołnierzy nie wykonywało rozkazów przełożonych. Jeńcy brani po 15 lipca nie wierzyli już w obiecywany zwycięski pokój.

Upadek sojuszników i frontu wewnętrznego

Jesienią rozpadał się cały blok państw centralnych. 15 września sprzymierzeni przełamali front w Macedonii, a ofensywa nad Wardarem w dwa tygodnie rozbiła armię bułgarską. 29 września Bułgaria podpisała rozejm w Salonikach jako pierwsze z państw centralnych. Imperium Osmańskie zostało odcięte lądem od Niemiec, a Austro-Węgry odsłonięte od południa. Turków rozbił już we wrześniu generał Edmund Allenby pod Megiddo, a 30 października Imperium Osmańskie podpisało rozejm w Mudros. Armia austro-węgierska rozpadła się pod Vittorio Veneto wraz z monarchią Habsburgów, która 3 listopada podpisała rozejm w Villa Giusti.

Klęska Bułgarii i natarcia na zachodzie przesądziły sprawę. 29 września w Spa Hindenburg i Ludendorff zażądali natychmiastowej prośby o rozejm, a cesarz zgodził się na apel do Wilsona i na rząd parlamentarny. Nowy kanclerz, książę Max von Baden, uważał pośpiech za błąd, ale ustąpił i w nocy z 3 na 4 października wysłał notę do Wilsona. Wymiana not ciągnęła się przez cały październik. W połowie miesiąca Ludendorff znów chciał walczyć, a po jego rozkazie odrzucającym notę Wilsona z 23 października cesarz 26 października przyjął jego dymisję.

Tymczasem admirałowie, bez wiedzy rządu, szykowali Flotę Pełnomorską do ostatniej bitwy, ale marynarze nie zamierzali ginąć w „rejsie śmierci”. 3 listopada w Kilonii patrol strzelał do pochodu marynarzy i robotników, a nazajutrz miasto było w rękach rad żołnierskich. Rewolucja w kilka dni ogarnęła kraj i 9 listopada dotarła do Berlina. Kanclerz ogłosił abdykację cesarza Wilhelma II, władzę przejął Friedrich Ebert, a Philipp Scheidemann proklamował republikę. Tego samego dnia Groener oznajmił cesarzowi, że armia nie pójdzie już za nim.

11 listopada o świcie niemieccy delegaci, wśród nich sekretarz stanu Matthias Erzberger, podpisali w wagonie Focha rozejm w Compiègne. W ciągu 15 dni Niemcy musieli ewakuować Belgię, Francję, Luksemburg i Alzację-Lotaryngię, wydać 5000 dział i 25 tysięcy karabinów maszynowych, oddać okręty podwodne i internować najlepsze okręty floty. Blokada morska pozostawała w mocy. Układ nie przesądzał granic, ale odbierał Niemcom możliwość wznowienia wojny.

Legenda o ciosie w plecy

Decyzja o prośbie o rozejm zaskoczyła polityków, którym od miesięcy mówiono o rychłym zwycięstwie. Na tym gruncie wyrosła legenda o „ciosie w plecy”: niepokonana w polu armia miała zostać zdradzona przez polityków i rewolucjonistów w kraju. Skrajna prawica już w 1917 roku uznała rezolucję pokojową Reichstagu za pierwszy krok do „ciosu w plecy” zadanego armii. Ludendorff 1 października 1918 roku mówił oficerom, że ludzie, którzy doprowadzili do takiego położenia, powinni teraz „zjeść zupę, którą nawarzyli”. 18 listopada 1919 roku Hindenburg zeznał przed komisją parlamentarną badającą winę za wojnę, że, „jak trafnie powiedział pewien angielski generał”, armię niemiecką „pchnięto nożem w plecy”.

Historycy zgodnie odrzucają tę legendę. To Hindenburg i Ludendorff 29 września oznajmili cesarzowi, że wojny nie da się prowadzić dalej, i zażądali rozejmu. Armia nie miała już odwodów, sojusznicy Niemiec jeden po drugim podpisywali rozejmy, a sprzymierzeni dzięki Amerykanom mieli na zachodzie przewagę liczebną. Część historyków zwraca też uwagę, że polecenie podpisania rozejmu przyszło w praktyce od naczelnego dowództwa, a nowy rząd Eberta jedynie je potwierdził. Mimo to legenda ciążyła nad Republiką Weimarską przez całe jej istnienie, a Adolf Hitler wykorzystał tę urazę w drodze do władzy.

Spór toczy się dziś o co innego: co ważyło najwięcej. Badacze zgadzają się, że blokada miała duży udział w wyniku wojny, ale część z nich uważa, że rozejm wymusiły przede wszystkim wydarzenia na froncie zachodnim. Historycy spierają się też, czy żądanie rozejmu było wybuchem paniki przemęczonego Ludendorffa, czy chłodną kalkulacją, by przerzucić odpowiedzialność za klęskę na parlament. Niemiecki historyk Wilhelm Deist pisał o „ukrytym strajku wojskowym” (verdeckter Militärstreik). Większość badaczy zgadza się jednak, że jesienią 1918 roku Niemcy przegrały wojnę militarnie.