John Monash

Sir John Monash nie był zawodowym żołnierzem. Przed wojną był inżynierem budowlanym, pionierem żelbetu w Australii, a wojskiem zajmował się po godzinach jako oficer milicji. Syn żydowskich imigrantów z Krotoszyna w Wielkopolsce, mówiący po niemiecku jak po angielsku, w 1914 roku nie wyglądał na kandydata na wielkiego dowódcę i musiał znosić plotki, że jest niemieckim szpiegiem. Na Gallipoli dowodził brygadą bez większych sukcesów, a we Flandrii dywizją, która dobrze się biła. Dopiero jako dowódca Korpusu Australijskiego w 1918 roku pokazał, co potrafi. Bitwy pod Hamel, Amiens i Mont Saint-Quentin, przygotowane z inżynierską dokładnością, uczyniły go w oczach wielu historyków jednym z najlepszych dowódców frontu zachodniego, a w Australii bohaterem narodowym, którego twarz jest dziś na banknocie studolarowym.

Przed wojną

Urodził się 27 czerwca 1865 roku w Melbourne. W akcie urodzenia wpisano 23 czerwca, ale biografowie uważają tę datę za pomyłkę. Jego rodzice, Louis i Bertha Monasch, pochodzili z Krotoszyna w pruskiej prowincji poznańskiej i przybyli do Australii rok przed jego narodzinami. W domu mówiono po niemiecku. Część dzieciństwa spędził w miasteczku Jerilderie w Nowej Południowej Walii, gdzie ojciec prowadził sklep, a potem wrócił do Melbourne i w Scotch College był najlepszym uczniem w szkole. Na uniwersytecie w Melbourne zdobył tytuły inżyniera, a potem z sztuk wyzwolonych i prawa.

Jako inżynier budował mosty i linie kolejowe, występował jako rzecznik wykonawców w sporach o kontrakty, a od 1894 roku prowadził własną firmę. Spółki, które współtworzył, upowszechniły w Australii konstrukcje z żelbetu, przede wszystkim mosty systemu Moniera. Do milicji wstąpił w 1884 roku, jeszcze jako student, i przez lata przeszedł wszystkie szczeble w artylerii, a potem w korpusie wywiadu. Pilnie studiował historię wojen i taktykę. W 1912 roku objął 13 Brygadę Piechoty, a w 1913 roku został pułkownikiem. W 1891 roku ożenił się z Hannah Victorią Moss, z którą miał córkę Berthę.

Gallipoli

Gdy wybuchła wojna, Monash został głównym cenzorem w Australii, ale pracy tej nie lubił i chciał dowodzić w polu. We wrześniu 1914 roku dostał 4 Brygadę Piechoty nowo tworzonych Australijskich Sił Imperialnych. Jego nominacja budziła sprzeciw części wojskowych, także z powodu niemieckiego i żydowskiego pochodzenia, ale poparli go generałowie James Legge, James McCay i Ian Hamilton. Brygada popłynęła do Egiptu w grudniu i weszła do Dywizji Nowozelandzko-Australijskiej generała Alexandra Godleya.

Na Gallipoli 4 Brygada, trzymana w odwodzie dywizji, zeszła na ląd pod koniec pierwszego dnia desantu i nazajutrz, a potem obsadziła najbardziej zagrożony odcinek przyczółka Anzac między Pope’s Hill a Courtney’s Post. Dolinę za tymi pozycjami nazwano Monash Valley. Monash dał się poznać jako dobry organizator, ale w kraju i w Kairze krążyły o nim złośliwe plotki, że jest niemieckim szpiegiem. W lipcu awansował na generała brygady.

W sierpniowej bitwie o Sari Bair jego brygada miała w nocy z 6 na 7 sierpnia, okrężną drogą przez dolinę Aghyl Dere, wspiąć się na wzgórze 971, najwyższy punkt grzbietu. Złe mapy, poplątane wąwozy i turecki opór sprawiły, że wyczerpani żołnierze zatrzymali się rano na grzbiecie Damakjelik, przekonani, że są już blisko celu, choć dzieliła ich od niego jeszcze spora odległość. 8 sierpnia natarcie na wzgórze 971 załamało się z ciężkimi stratami. Monashowi zarzucano potem, że zbyt wiele zostawił podwładnym i stracił kontrolę nad brygadą. Do połowy sierpnia z około 3350 ludzi zostało mu około 1400. Brygada walczyła jeszcze o wzgórze 60, a w grudniu odpłynęła z półwyspu. W listach do domu Monash pisał, że opuścił Gallipoli jako jeden z ostatnich, choć według historyków odpłynął kilka godzin przed ostatnimi oddziałami.

Flandria: 3 Dywizja

W 1916 roku armię australijską przeniesiono do Francji. 10 lipca Monash awansował na generała majora i objął nową 3 Dywizję Australijską, którą przez kilka miesięcy szkolił w Anglii na równinie Salisbury, z dbałością o szczegóły, która stała się jego znakiem rozpoznawczym. Na froncie dywizja stanęła pod koniec 1916 roku. W czerwcu 1917 roku walczyła na południowym skrzydle w bitwie pod Messines, gdzie najciężej miała już w nocy przed natarciem, gdy jej bataliony szły na pozycje wyjściowe przez las Ploegsteert, zasypany niemieckimi pociskami gazowymi. W bitwie pod Broodseinde 4 października zdobyła wszystkie cele, ale 12 października, gdy miała zdobyć wieś Passchendaele, utknęła z Nowozelandczykami w błocie przed nieprzeciętymi zasiekami i poniosła ciężkie straty.

Wiosną 1918 roku, gdy Niemcy rozpoczęli wielką ofensywę, dywizję Monasha przerzucono z Flandrii na Sommę, by zamknęła lukę przed Amiens między Ancre a Sommą. W kwietniu i maju jego żołnierze trzymali tam front i przesuwali go naprzód drobnymi akcjami, które Australijczycy nazywali „pokojową penetracją”.

Korpus Australijski

Pod koniec maja 1918 roku generał William Birdwood odszedł do brytyjskiej 5 Armii, a dowództwo Korpusu Australijskiego, który skupiał wtedy wszystkie pięć australijskich dywizji, objął Monash. Awansował na generała porucznika. Nominacja nie była oczywista. Australijski korespondent wojenny i przyszły historyk oficjalny Charles Bean oraz dziennikarz Keith Murdoch zabiegali, by korpus dostał szef sztabu Birdwooda, generał Brudenell White, a do Monasha mieli zastrzeżenia, w których część historyków dostrzega także uprzedzenia wobec jego pochodzenia. Premier Billy Hughes, który przyjechał wtedy na front, gotów był zmienić tę decyzję, ale po rozmowach z oficerami zrezygnował. Bean przyznał później, że jego interwencja była „w dobrych intencjach, lecz źle oceniona”, a Monash okazał się „człowiekiem znacznie większym, niż większość z nas wtedy sądziła”.

Pierwszym sprawdzianem była bitwa pod Hamel. Monash i dowódca 4 Armii, generał Henry Rawlinson, postanowili zdobyć wieś i las nad Sommą przy pomocy czołgów, by oszczędzić piechotę. Monash zarządził, że czołgi przechodzą pod rozkazy dowódców piechoty, a narady z dowódcami prowadził według porządku obrad, który liczył ponad sto punktów. Do natarcia wyznaczył także cztery kompanie Amerykanów, a gdy w ostatniej chwili generał John Pershing kazał je wycofać, Monash przekonał Rawlinsona, że jest już za późno. 4 lipca piechota, sześćdziesiąt czołgów Mark V, artyleria i lotnictwo, które zrzucało amunicję na spadochronach, zdobyły wszystkie cele. Monash pisał, że wszystko skończyło się w 93 minuty. Kwatera główna Haiga rozesłała opis bitwy całej armii, a sam Douglas Haig zanotował, że Monash „obmyśla każdy szczegół i niczego nie zostawia przypadkowi”.

Hamel było próbą generalną przed bitwą pod Amiens. 8 sierpnia 1918 roku Korpus Australijski i Korpus Kanadyjski generała Arthura Curriego uderzyły ramię w ramię na południe od Sommy. Monash ustawił dywizje tak, by świeże przechodziły przez szyki tych, które zdobyły pierwsze cele, i szły dalej. Pierwszego dnia Australijczycy posunęli się o kilka kilometrów i zdobyli niemal wszystkie wyznaczone linie, a Erich Ludendorff nazwał ten dzień czarnym dniem armii niemieckiej. 12 sierpnia król Jerzy V pasował Monasha na rycerza na schodach zamku w Bertangles. Często podaje się, że był pierwszym od około dwustu lat dowódcą, którego monarcha brytyjski uhonorował w ten sposób na polu walki.

Latem Monash prowadził korpus od jednego natarcia do drugiego, tak by Niemcy nie zdążyli okrzepnąć. 30 sierpnia przedstawił Rawlinsonowi śmiały plan: zamiast forsować Sommę pod samym Péronne, przeprawić się dalej na zachód i zaatakować z marszu wzgórze Mont Saint-Quentin, panujące nad miastem. Według relacji Monasha Rawlinson żartował, że Australijczyk zamierza zdobyć tę twierdzę trzema batalionami, ale go nie powstrzymał. 31 sierpnia i 1 września Australijczycy zdobyli wzgórze i miasto. Monash pisał później, że Rawlinson nieraz nazywał tę operację najlepszym pojedynczym wyczynem wojennym tej wojny. 18 września Australijczycy zdobyli w bitwie pod Épehy wysuniętą pozycję Linii Hindenburga.

Linia Hindenburga

Do szturmu na główną linię nad Kanałem Saint-Quentin, gdzie kanał biegł tunelem pod Bellicourt, Rawlinson dał Monashowi dwie amerykańskie dywizje z II Korpusu generała George’a Reada, bo australijskie dywizje były już bardzo osłabione. Według planu Monasha Amerykanie mieli z czołgami przejść nad tunelem i zdobyć pierwsze linie, a Australijczycy przejść przez nich i iść dalej. 29 września niedoświadczeni Amerykanie, zwłaszcza z 27 Dywizji, która musiała zaczynać spod nieodbitych niemieckich punktów oporu, nie zdołali tego zrobić, a 3 i 5 Dywizja Australijska musiały same wywalczyć główną linię. Największy sukces tego dnia odniosła brytyjska 46 Dywizja, która przeprawiła się przez kanał tam, gdzie Niemcy się tego nie spodziewali. Bitwa o Kanał Saint-Quentin skończyła się przełamaniem Linii Hindenburga. Ostatni bój Australijczycy stoczyli 5 października pod Montbrehain, w bitwie o linię Beaurevoir. Wyczerpany korpus wycofano potem na odpoczynek i do końca wojny nie wrócił już na front.

Po wojnie

Po rozejmie Monash kierował w Londynie repatriacją i demobilizacją australijskich żołnierzy, starając się, by przed powrotem do kraju mogli się kształcić i uczyć zawodu. W 1920 roku wydał książkę „The Australian Victories in France in 1918”, którą jego biograf Geoffrey Serle nazwał propagandą, choć niedaleką od prawdy. Do Australii wrócił w grudniu 1919 roku, a kilka tygodni później zmarła jego żona. Przez ostatnią dekadę życia kierował stanową Komisją Elektryczności Wiktorii, która zaczęła wydobywać węgiel brunatny w dolinie Latrobe i budować elektrownie, był wicekanclerzem uniwersytetu w Melbourne, a od 1927 roku przewodniczącym federacji syjonistycznej Australii i Nowej Zelandii. Współtworzył obchody Dnia Anzac i pomnik wojenny w Melbourne. W 1929 roku dostał stopień generała. Zmarł 8 października 1931 roku w Melbourne. Jego pogrzeb był największy w dotychczasowej historii Australii: według szacunków przyszło nań około 300 tysięcy ludzi. Na nagrobku kazał wyryć tylko „John Monash”.

Ocena

Uznanie przyszło do Monasha szybko. Brytyjski historyk A.J.P. Taylor nazwał go jedynym generałem pierwszej wojny światowej o twórczej oryginalności, a marszałek Bernard Montgomery uważał go za najlepszego generała frontu zachodniego. Podkreśla się, że rozumiał nowoczesną wojnę jako współdziałanie piechoty, artylerii, czołgów i lotnictwa, że planował bitwy jak wielkie przedsięwzięcia budowlane, z rozkładem jazdy i zaopatrzeniem, w tym gorącymi posiłkami na pierwszą linię, i że dbał o życie żołnierzy. Jego hasłem miało być „karmić wojsko zwycięstwami”.

Część historyków studzi te zachwyty. Przypominają, że Monash dowodził korpusem tylko pięć miesięcy, w czasie, gdy armia niemiecka słabła, a metody, którymi się posługiwał, wypracowała cała armia brytyjska w latach 1916–1917. Jego zwycięstwa w dużej mierze zawdzięczał doskonałym żołnierzom i sztabowi, z szefem sztabu Thomasem Blameyem na czele. Zwraca się też uwagę, że na Gallipoli nie wyróżnił się jako dowódca polowy, że jego plany pod Passchendaele i nad Kanałem Saint-Quentin nie zawsze wytrzymywały zetknięcie z rzeczywistością, a wspomnienia i listy pisał z myślą o własnej sławie. Bean, choć zmienił o nim zdanie, zauważał, że Monash był tym lepszy, im wyżej awansował. Mimo tych zastrzeżeń niewielu dowódców tej wojny łączyło tak dobrze talent organizatora z troską o to, by zwycięstwa kosztowały jak najmniej.