Bitwa o Sari Bair

Bitwa o Sari Bair była główną częścią wielkiej sierpniowej ofensywy sprzymierzonych na półwyspie Gallipoli i najbliższą chwilą, w której wyprawa nad Dardanele otarła się o zwycięstwo. Od 6 do 10 sierpnia 1915 roku wzmocniony korpus australijsko-nowozelandzki generała Williama Birdwooda próbował z przyczółka w zatoce Anzac zdobyć grzbiet Sari Bair (tur. Sarı Bayır), najwyższe wzgórza w środkowej części półwyspu, z których widać było Przesmyk w Dardanelach. Australijczycy zdobyli w krwawym starciu tureckie okopy na Lone Pine, nocne kolumny przeszły przez dzikie, porośnięte krzakami jary na północ od Anzac, a Nowozelandczycy i Gurkhowie na krótko stanęli na szczycie grzbietu. Opóźnienia, błędy przewodników, wyczerpanie wojsk i szybko nadciągające tureckie posiłki sprawiły jednak, że 10 sierpnia kontratak prowadzony przez pułkownika Mustafę Kemala zepchnął sprzymierzonych z wzgórz. Ani tego grzbietu, ani Przesmyku nie zdobyli już do końca kampanii.

Nazwa i daty

Brytyjskie zestawienia bitew nazywają te walki bitwą o Sari Bair (Battle of Sari Bair) i datują je na 6–10 sierpnia 1915 roku. Tak samo brytyjska historia oficjalna Aspinalla-Oglandera, która pisze o „czterodniowej bitwie o Sari Bair” zakończonej 10 sierpnia. Na tej stronie opisujemy też dwa starcia, które w Australii i Nowej Zelandii wspomina się osobno: bitwę o Lone Pine, zaczętą po południu 6 sierpnia jako uderzenie odciągające, i nieudany szturm australijskiej lekkiej kawalerii na przesmyk Nek rano 7 sierpnia. Turcy mówią o walkach na Conkbayırı (Chunuk Bair) i Kanlısırt („Krwawy Grzbiet”, tak nazywają Lone Pine) oraz o bitwach pod Anafartami. Godziny podajemy według czasu miejscowego, a nazwy miejsc w większości w brzmieniu, jakie nadali im Australijczycy i Nowozelandczycy.

Równolegle, w nocy z 6 na 7 sierpnia, brytyjski IX Korpus wylądował kilka kilometrów dalej na północ, w zatoce Suvla. Lądowanie to i walki pod Helles, gdzie 6 i 7 sierpnia Brytyjczycy pozorowali natarcie na Kritię, były częścią tej samej ofensywy, ale opisujemy je osobno.

Tło

Po lądowaniu 25 kwietnia Australijczycy i Nowozelandczycy utknęli na przyczółku w zatoce Anzac, wąskim pasie stromych grzbietów, na którym żadne miejsce nie leżało dalej niż kilkaset metrów od tureckich okopów. Pod Helles kolejne natarcia na Kritię, od drugiej bitwy o Kritię po walki w wąwozie Gully, przyniosły niewiele terenu za cenę ogromnych strat. Już 30 maja Birdwood zaproponował inną drogę: obejść tureckie pozycje od północy, przez niebronione prawie wzgórza nad morzem, i nocnym marszem wejść na grzbiet Sari Bair. Z jego wierzchołków, Chunuk Bair (tur. Conkbayırı), wzgórza Q (tur. Besim Tepe) i najwyższego, wzgórza 971 (tur. Kocaçimen Tepe), wojska mogłyby zejść na tyły Turków broniących Anzac i otworzyć sobie drogę ku Przesmykowi.

Generał Ian Hamilton uczynił z tego pomysłu podstawę planu sierpniowego. Na początku czerwca Komitet Dardanelski przyznał mu trzy dywizje Nowej Armii, ochotniczych formacji sformowanych od sierpnia 1914 roku, a później jeszcze dwie dywizje terytorialne. Część z nich miała wzmocnić Birdwooda, a reszta wylądować w zatoce Suvla, zająć tamtejsze wzgórza i przygotować bazę na zimę. Atak wyznaczono na noc z 6 na 7 sierpnia, bo księżyc wschodził wtedy dopiero około dwóch godzin po północy. Przez kilka bezksiężycowych nocy przed natarciem na plaże Anzac przewieziono potajemnie około 25 tysięcy ludzi z brytyjskiej 13 Dywizji, jednej brygady 10 Dywizji i 29 Brygady Indyjskiej. W dzień ukrywali się w wykopanych w zboczach schronach i jarach. Birdwood miał w ten sposób około 37 tysięcy żołnierzy i 72 działa.

Turcy nie wiedzieli, gdzie spadnie cios. Generał Otto Liman von Sanders, dowódca 5 Armii, trzymał silne odwody pod Bulair u nasady półwyspu i na azjatyckim brzegu cieśniny. Naprzeciw Anzac stała Grupa Północna Esata Paszy, około 20 tysięcy żołnierzy z 19, 16 i 5 Dywizji. Większość z nich zajmowała okopy między Battleship Hill a płaskowyżem 400. Według brytyjskiej historii oficjalnej na północnych wzgórzach były tylko dwa bataliony, a sam grzbiet na północ od Battleship Hill był prawie pusty. Liman kazał jednak niedawno poprowadzić za jego krawędzią drogę z Büyük Anafarta na wzgórze 971 i dalej, ku Chunuk Bair.

Plan

Birdwood miał najpierw uderzyć na prawym skrzydle, by ściągnąć tam tureckie odwody. Po południu 6 sierpnia 1 Brygada Australijska miała zdobyć silnie umocnioną pozycję Lone Pine na południowej części płaskowyżu 400. Po zmroku, na północnym skrzydle, nowozelandzka konna piechota i dwa bataliony Nowej Armii miały w ciszy zdobyć tureckie posterunki u wylotów jarów. Za nimi miały ruszyć dwie kolumny szturmowe dywizji nowozelandzko-australijskiej generała Alexandra Godleya, liczącej z oddziałami przydzielonymi około 20 tysięcy ludzi. Prawa kolumna generała Francisa Johnstona, Nowozelandzka Brygada Piechoty, miała przez jary Chailak Dere i Sazli Beit Dere wejść na grzbiet Rhododendron i stamtąd na Chunuk Bair. Lewa kolumna generała Herberta Coxa, 4 Brygada Australijska generała Johna Monasha i 29 Brygada Indyjska, razem około 5 tysięcy ludzi, miała dłuższą drogą, przez dolinę Aghyl Dere, dojść do wzgórza Q i wzgórza 971. Szczyt miał zostać zdobyty przed świtem, a o 4.30 Nowozelandczycy z Chunuk Bair i australijska lekka kawaleria z dawnego przyczółka, przez przesmyk Nek, mieli wspólnie uderzyć na Battleship Hill i Baby 700.

Plan był śmiały i opierał się na zaskoczeniu. Wymagał jednak nocnego marszu ciężko obładowanych żołnierzy przez kręte, strome jary, porośnięte kolczastymi krzakami, w terenie, który tylko w części rozpoznano i na który brakowało dobrych map. Większość żołnierzy z Anzac po trzech miesiącach na przyczółku była wycieńczona czerwonką i niedożywieniem, a bataliony Nowej Armii i Gurkhowie wylądowali kilka dni wcześniej i nigdy nie widzieli tych wzgórz. Brytyjska historia oficjalna uznała po wojnie, że największym błędem było wyznaczenie wzgórza 971 jako celu na pierwszą noc. Monash, który przeczytał ten rozdział tuż przed śmiercią, przyznał autorowi rację: zadania lewej kolumny przekraczały siły wyczerpanych żołnierzy.

Przebieg

6 sierpnia: Lone Pine

O 16.30 około 28 dział i krążownik Bacchante zaczęły ostrzeliwać Lone Pine. Tureckie okopy, 60–150 jardów (55–140 metrów) od australijskich, były w wielu miejscach przykryte grubymi sosnowymi belkami. O 17.30 trzy bataliony 1 Brygady Australijskiej generała Nevilla Smytha ruszyły do ataku czterema falami, dwiema z wylotów podkopów wydrążonych pod ziemią niczyją i dwiema przez przedpiersie. Ziemię niczyją przeszły szybko, ale nad tureckimi okopami żołnierze utknęli przed belkami. Jedni strzelali przez szczeliny do obrońców na dole, inni wskakiwali przez wyrwy w stropie albo do otwartych rowów łącznikowych na tyłach. W półmrocznych, zadaszonych chodnikach rozegrała się zażarta walka na bagnety i granaty ręczne. Po kilkunastu minutach Australijczycy zajęli serce pozycji.

Przez całą noc i przez następne dwa dni Turcy z 16 Dywizji, wzmocnionej obu pułkami odwodowej 5 Dywizji, raz za razem kontratakowali granatami. Australijczycy, wspierani kolejnymi batalionami, utrzymali zdobyte okopy. Siedmiu z nich dostało za te walki Krzyż Wiktorii. Najcięższe walki trwały do rana 8 sierpnia, a pojedyncze tureckie kontrataki ponawiano jeszcze przez kilka dni. Natarcie spełniło swoje zadanie: Esat Pasza skierował na Lone Pine wszystkie odwody, jakie miał pod ręką, i wezwał spod Gaba Tepe dwa pułki 9 Dywizji niemieckiego pułkownika Hansa Kannengiessera. Ten ostatni ruch okazał się jednak zgubny dla planu Birdwooda. Kannengiesser, który wyprzedził swoje oddziały, dowiedział się około północy, że pod Lone Pine nie będzie już potrzebny. Był więc pod ręką, gdy rano Esat skierował go na północ, ku Chunuk Bair.

Noc z 6 na 7 sierpnia: marsz kolumn

Po zmroku około 2 tysięcy Nowozelandczyków z Brygady Konnych Strzelców, pułku Otago i kontyngentu maoryskiego generała Andrew Russella ruszyło na tureckie posterunki u wylotów jarów. Jeden z nich, Old No. 3 Post, zdobyli dzięki fortelowi przygotowanemu od tygodni: niszczyciel co noc punktualnie o 21 oświetlał go reflektorem i ostrzeliwał przez pół godziny, a Turcy przywykli wtedy kryć się w schronach. Tej nocy, gdy ostrzał ustał, żołnierze z Auckland byli już pod przedpiersiem. Do około 1 w nocy padły kolejno Destroyer Hill, Table Top i Bauchop’s Hill. Dowódca pułku Otago, podpułkownik Arthur Bauchop, został śmiertelnie ranny. Dalej na północy dwa bataliony Nowej Armii pod dowództwem generała Traversa zajęły wzgórze Damakjelik Bair i wzięły około 200 jeńców. Wszystko to trwało jednak około dwóch i pół godziny dłużej, niż zakładano.

Prawa kolumna ruszyła z opóźnieniem około 23.30. Główna część brygady Johnstona weszła jarem Chailak Dere i około 1 w nocy była już tylko około 1500 jardów (1,4 kilometra) od pustego jeszcze szczytu Chunuk Bair. Batalion Canterbury, który szedł sąsiednim jarem, pomylił jednak drogę, zawrócił i przed świtem znalazł się z powrotem w punkcie wyjścia. Johnston czekał na niego na zachodnim ramieniu grzbietu Rhododendron. Lewa kolumna utknęła wcześniej. Miejscowy przewodnik namówił mających prowadzić ją oficerów, by zamiast okrężnej, ale łatwej drogi wzdłuż wybrzeża poszła skrótem przez wąski, zarośnięty wąwóz, nazwany później Taylor’s Gap. Ostrzelana z boków przez nielicznych tureckich zwiadowców kolumna przeszła te 600 jardów w trzy godziny. Wyczerpani Australijczycy Monasha zatrzymali się o świcie na grzbiecie Damakjelik, w przekonaniu, że stoją już pod Abdul Rahman Bair, od którego w rzeczywistości dzielił ich jeszcze około kilometr. Gurkhowie i Sikhowie rozproszyli się w plątaninie jarów. Prowadzący kolumnę major Percy Overton, który przez tygodnie przed ofensywą rozpoznawał te wzgórza, zginął rano od kuli strzelca wyborowego.

7 sierpnia: Nek i pierwszy atak na Chunuk Bair

Birdwood wiedział, że Nowozelandczycy nie zdążą uderzyć z Chunuk Bair na Battleship Hill, ale nie odwołał natarć z dawnego przyczółka, by związać Turków w okopach. O 4.30 rano 600 żołnierzy 8 i 10 Pułku australijskiej lekkiej kawalerii, walczącej tu pieszo, ruszyło czterema falami przez przesmyk Nek, wąski grzbiet, który przy tureckich okopach zwężał się do około 25 jardów (niespełna 25 metrów). Ostrzał artyleryjski skończył się kilka minut przed czasem, prawdopodobnie przez źle zsynchronizowane zegarki, i Turcy zdążyli obsadzić okopy. Pierwsza fala, z dowódcą 8 Pułku podpułkownikiem Alexandrem White’em na czele, padła w ciągu kilku sekund pod ogniem karabinów i co najmniej pięciu karabinów maszynowych. Dwie kolejne poszły za nią. Według australijskiej historii oficjalnej Charlesa Beana 8 Pułk stracił 234 z 300 ludzi, w tym 154 zabitych, a 10 Pułk 138 ludzi, z czego 80 zabitych. Według tureckiego świadka obrońcy nie stracili ani jednego człowieka. Równoległe natarcia z Pope’s Hill i Quinn’s Post również się załamały.

Na grzbiecie Rhododendron Johnston ruszył dopiero około 7. Gdy jego czoło doszło do pagórka nazwanego Apex, około 500 jardów od szczytu, padły pierwsze strzały. Kannengiesser, który dotarł na Chunuk Bair około 7 rano, zastał tam według własnej relacji tylko śpiącą baterię i garstkę żołnierzy, kazał im otworzyć ogień i zatrzymał zmęczonych Nowozelandczyków. Wkrótce nadeszły jego pułki. Johnston chciał zaczekać do zmroku, ale Godley kazał atakować. O 10.30, po krótkim ostrzale, trzy kompanie batalionu Auckland i dwie kompanie Gurkhów ruszyły pod górę i w kilka minut straciły około 250 ludzi, dochodząc tylko do pagórka Pinnacle, 100 jardów dalej. Na lewym skrzydle kolumna Coxa nie ruszyła się tego dnia z miejsca, a brygada Nowej Armii skierowana jej na pomoc pobłądziła w jarach. Przez cały ten dzień grzbiet między Battleship Hill a wzgórzem 971 bronili według brytyjskich szacunków nie więcej niż 2 tysiące tureckich żołnierzy.

8 sierpnia: Nowozelandczycy na Chunuk Bair

Przed świtem 8 sierpnia batalion Wellington podpułkownika Williama Malone’a, za nim 7 batalion Gloucestershire i 8 batalion Welch z 13 Dywizji, ruszyły znów na Chunuk Bair. Ku zaskoczeniu wszystkich szczyt był pusty, nie licząc śpiącej obsługi karabinu maszynowego. Turcy z niewyjaśnionych przyczyn wycofali się z okopów. Nowozelandczycy po raz pierwszy zobaczyli przed sobą wody Przesmyku. Gdy się rozwidniło, Turcy z Battleship Hill i wzgórza Q otworzyli ogień z obu stron na szczyt, gdzie w kamienistym gruncie prawie nie dało się kopać. Dwie kompanie na wierzchołku i przednim stoku zginęły niemal do ostatniego człowieka. Reszta pod dowództwem Malone’a broniła się przez cały dzień w płytkich okopach na tylnym stoku, odpierając kolejne tureckie natarcia kontratakami na bagnety. Około 17 Malone zginął, według nowozelandzkich badaczy prawdopodobnie od pocisku własnej artylerii. Po zmroku batalion zluzowały pułk Otago i konni strzelcy z Wellington. Z około 760 żołnierzy, którzy rano weszli na szczyt, według nowozelandzkich obliczeń 711 było zabitych lub rannych. Kapral Cyril Bassett, który pod ogniem kładł i naprawiał linię telefoniczną, dostał jedyny Krzyż Wiktorii przyznany Nowozelandczykowi na Gallipoli.

Na lewym skrzydle 4 Brygada Australijska próbowała o świcie zaatakować wzgórze 971, ale weszła na niewłaściwy grzbiet i pod ogniem karabinów maszynowych straciła ponad 650 ludzi. Pozostałe kolumny Coxa prawie się nie ruszyły. Tylko 1/6 batalion Gurkhów majora Cecila Allansona, z niewielkim oddziałem 6 batalionu South Lancashire, wspiął się sam na zbocze wzgórza Q i okopał się około 30 metrów poniżej grzbietu. Tymczasem do Turków nadchodziły posiłki. Wieczorem 8 sierpnia Liman odebrał dowództwo nad oddziałami spod Bulair, które miały uderzyć pod Suvlą, ich dowódcy Fevziemu Bejowi, bo ten odłożył natarcie, i powierzył je Mustafie Kemalowi, dotąd dowódcy 19 Dywizji. Kemal objął grupę Anafarta, a wkrótce odpowiadał za cały turecki front na północ od Battleship Hill.

9 sierpnia: wzgórze Q

Godley zaplanował na świt trzecie natarcie. Główne uderzenie na Chunuk Bair i grzbiet ku wzgórzu Q miały wykonać cztery świeże bataliony Nowej Armii generała Anthony’ego Baldwina. Prowadzeni przez nowozelandzkich przewodników żołnierze utknęli jednak w nocy w zatłoczonym rannymi i mułami jarze Chailak Dere, trafili na urwisko i musieli zawrócić. O świcie byli wciąż daleko od celu. Gdy o 5.15 skończył się ostrzał okrętów i dział, zaatakował tylko Allanson. Gurkhowie i żołnierze z South Lancashire wbiegli na grzbiet, według australijskiej historii oficjalnej na przełęcz między Chunuk Bair a wzgórzem Q, i zepchnęli Turków na drugi stok. Na krótko sprzymierzeni stanęli na szczycie Sari Bair i, jak wspominał Allanson, widzieli w dole drogi na tyłach tureckiej armii i Przesmyk. Po chwili spadło na nich kilka ciężkich pocisków. Żołnierze, przekonani, że biją w nich własne działa, cofnęli się, a nadbiegający Turcy znów zajęli grzbiet. Skąd padły te strzały, nie wiadomo do dziś. Według brytyjskiej historii oficjalnej okręty i artyleria lądowa twierdziły potem, że były to pociski tureckie, a Bean uważał, że strzelały działa sprzymierzonych. Allanson został ranny, a jego oddział stracił ponad 200 ludzi.

Kolumna Baldwina dotarła w okolice gospodarstwa nazywanego Farmą, na półce pod szczytem, dopiero około 6, gdy Turcy obsadzili już grzbiet. Pod ogniem okopała się na skraju płaskowyżu. Na północnym skrzydle o świcie uderzyła na grzbiet Damakjelik turecka 7 Dywizja, pierwsza część wielkiego kontrataku Kemala pod Anafartami. 4 Brygada Australijska i 4 batalion South Wales Borderers odparły ją, ale dowódca Walijczyków, podpułkownik Franklin Gillespie, zginął. Około południa na Anzac przypłynął Hamilton i zaproponował Birdwoodowi ostatnią rezerwę, 54 Dywizję. Birdwood odmówił, bo nie mógł zapewnić wody i żywności nawet wojskom, które już miał, i poprosił o skierowanie jej pod Suvlę. W nocy wyniszczonych Nowozelandczyków pod Chunuk Bair zluzowały 6 batalion Loyal North Lancashire i część 5 batalionu Wiltshire.

10 sierpnia: kontratak Mustafy Kemala

Kemal po osobistym rozpoznaniu Chunuk Bair postanowił odbić szczyt i zepchnąć sprzymierzonych z grzbietu Rhododendron i Farmy. Według brytyjskiej historii oficjalnej uderzało sześć batalionów, według tureckich opracowań około 5 tysięcy żołnierzy z pułków 8 i 9 Dywizji. Przed świtem tureccy grenadierzy wybili wysunięte posterunki Brytyjczyków, a około 4.45 gęste fale piechoty przelały się przez grzbiet. Okopy Loyal North Lancashire zostały zalane, a zaginęło około 500 żołnierzy batalionu wraz z dowódcą. Kompanie z Wiltshire, które spały bez broni w jarze poniżej, zostały zaskoczone i rozproszone. Turcy zdobyli Pinnacle, ale przy Apeksie zatrzymał ich ogień nowozelandzkich karabinów maszynowych i okrętów. Na zboczu ku Farmie trwała walka wręcz. Zginął Baldwin, a dowodzący sąsiednią brygadą generał Richard Cooper został ciężko ranny. Około 10 resztki Brytyjczyków cofnęły się z Farmy na Cheshire Ridge, a Turcy, wykrwawieni, wrócili na grzbiet. Na Farmie zostali tylko ranni i zabici. Kemal, według tureckiej tradycji, sam poprowadził natarcie, a odłamek szrapnela zatrzymał się na jego zegarku kieszonkowym.

Po południu batalion Connaught Rangers ponownie zajął Farmę, ale po stracie Pinnacle pozycja była nie do utrzymania i po zmroku Irlandczycy się wycofali. Nowa linia sprzymierzonych biegła od Apeksu przez Cheshire Ridge do grzbietu Damakjelik. Na tym brytyjska historia oficjalna kończy bitwę o Sari Bair.

Straty

Według brytyjskiej historii oficjalnej korpus Birdwooda stracił w czterech dniach walk ponad 12 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, a Bean podaje 12–13 tysięcy. Pod Lone Pine 1 Dywizja Australijska straciła według Beana ponad 2 tysiące ludzi. Nowozelandzka Brygada Piechoty straciła według nowozelandzkich opracowań w dniach 6–10 sierpnia około 1700 zabitych i rannych. Bataliony Nowej Armii płaciły za brak doświadczenia: 7 batalion Gloucestershire stracił 8 sierpnia około 350 ludzi i wszystkich oficerów oraz sierżantów.

Straty tureckie były równie wysokie. Według tureckich danych przytaczanych przez Beana obrońcy stracili około 9200 ludzi na Chunuk Bair i wzgórzu 971, 1800–2000 przy Baby 700 i 6930 w 16 Dywizji, głównie pod Lone Pine, razem około 18 tysięcy. Nowsze tureckie opracowania podają dla walk o Lone Pine ponad 7 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Wszystkie te liczby należy traktować jako przybliżone.

Znaczenie

Bitwa o Sari Bair rozstrzygnęła los sierpniowej ofensywy, a w praktyce całej kampanii. Do rana 9 sierpnia sytuacja Turków była krytyczna: grzbiet, od którego zależała obrona Przesmyku, był w niebezpieczeństwie, a pod Suvlą bronił go tylko słaby oddział. Brytyjska historia oficjalna uznała, że niewielki uśmiech losu mógłby przechylić szalę. Plan Birdwooda zawiódł nie przez opór Turków w pierwszą noc, bo tego prawie nie było, ale przez błędy w marszu, wyczerpanie wojsk, upał i brak wody, a także przez bezczynność IX Korpusu pod Suvlą, która pozwoliła Limanowi przerzucić posiłki. Liman pisał później, że gdyby sprzymierzeni utrzymali szczyty tych wzgórz, cały front pod Anzac musiałby się cofnąć.

Do końca sierpnia Brytyjczycy próbowali jeszcze połączyć przyczółki pod Anzac i Suvlą i obejść grzbiet od północy, ale ani Chunuk Bair, ani wzgórza Q, ani wzgórza 971 już nie zdobyli. Dla Mustafy Kemala sierpniowe walki, po kwietniowej obronie Anzac, umocniły sławę dowódcy, który uratował półwysep. W Nowej Zelandii Chunuk Bair stał się miejscem pamięci podobnym do Lone Pine w Australii, a szturm lekkiej kawalerii na Nek utrwalił w 1981 roku film Gallipoli Petera Weira.