Lądowanie w zatoce Suvla

Lądowanie w zatoce Suvla było częścią wielkiej sierpniowej ofensywy, którą generał Ian Hamilton chciał przełamać impas na półwyspie Gallipoli. W nocy z 6 na 7 sierpnia 1915 roku nowo utworzony IX Korpus generała Fredericka Stopforda zszedł na ląd w zatoce Suvla, kilka kilometrów na północ od zatoki Anzac. Desant całkowicie zaskoczył Turków, którzy mieli tu tylko trzy bataliony. Brytyjczycy mieli wystarczająco dużo czasu, by zająć wzgórza otaczające równinę Suvla, zanim nadejdą tureckie posiłki. Przez dwa dni prawie się jednak nie ruszali. Gdy 9 sierpnia o świcie wreszcie ruszyli na grzbiet Tekke Tepe, przybyłe w nocy tureckie dywizje były już na jego szczycie. Do 15 sierpnia IX Korpus nie zdobył żadnego z głównych celów, a Hamilton odwołał Stopforda.

Nazwa i daty

W brytyjskiej historiografii operacja nosi nazwę Landing at Suvla (Lądowanie pod Suvlą). Brytyjski komitet do spraw nazewnictwa bitew datuje ją na 6–15 sierpnia 1915 roku i tak przyjmujemy na tej stronie. Pierwsze oddziały zeszły na ląd wieczorem 6 sierpnia, około godziny 22, a 15 sierpnia, w dniu ostatniego natarcia na grzbiet Kiretch Tepe, Stopford stracił dowództwo. Walki na Kiretch Tepe trwały jeszcze 16 sierpnia. W Turcji walki na tym odcinku są częścią bitew pod Anafartą (Anafartalar Muharebeleri). Brytyjczycy nazywali okoliczne wzgórza po swojemu: Chocolate Hill to tureckie Yılgın Burnu, a W Hills to Ismail Oglu Tepe.

Tło

Po kwietniowym lądowaniu i nieudanych natarciach pod Helles alianci utknęli na dwóch małych przyczółkach. W czerwcu rząd brytyjski postanowił wysłać Hamiltonowi trzy dywizje Nowej Armii, czyli ochotniczych oddziałów lorda Kitchenera, a potem jeszcze dwie dywizje terytorialne. Hamilton postanowił użyć ich w ofensywie na północy półwyspu. Główne uderzenie miało wyjść z zatoki Anzac na grzbiet Sari Bair. Zatoka Suvla miała się stać bazą zaopatrzeniową dla wojsk na północy, a IX Korpus, po zajęciu okolicznych wzgórz, miał pomóc w natarciu na Sari Bair. Dowództwo korpusu dostał 61-letni Stopford, który przed wojną przeszedł w stan spoczynku i nigdy nie dowodził wojskiem w boju. Wybrano go głównie ze względu na starszeństwo, bo generałowie z frontu zachodniego, o których prosił Hamilton, byli młodsi rangą od dowódcy irlandzkiej 10 Dywizji Bryana Mahona.

Plan otaczano taką tajemnicą, że Stopford poznał go dopiero 22 lipca. Hamilton chciał, by jeszcze przed świtem zdobyto Chocolate Hill i W Hills, z których turecka artyleria mogłaby ostrzeliwać tyły wojsk atakujących Sari Bair, oraz by obsadzono grzbiet Tekke Tepe. Sztab IX Korpusu, przekonany doświadczeniami z Francji, że bez haubic nie da się zdobywać okopów, wymógł jednak zmiany. Jedną brygadę miano wysadzić w samej zatoce, choć marynarka obawiała się tam nieznanych raf, a jasne rozkazy zastąpiono ogólnikami. Z rozkazu na rozkaz, od kwatery głównej Hamiltona przez korpus po dywizję i brygady, cele obrastały zastrzeżeniem „jeśli to możliwe”, a o grzbiecie Tekke Tepe rozkaz 11 Dywizji w ogóle nie wspominał.

Wojska IX Korpusu zebrały się na wyspie Imbros, w porcie Mudros na Lemnos i w Mitylenie na Lesbos. Żołnierze nie wiedzieli, dokąd płyną. Dla zmylenia Turków rozdano im mapy azjatyckiego wybrzeża. Po stronie tureckiej generał Otto Liman von Sanders, dowódca 5 Armii, wiedział o koncentracji wojsk na wyspach, ale nie znał miejsca desantu. Silne odwody trzymał pod Bulair u nasady półwyspu i na azjatyckim brzegu. Równiny Suvla pilnował bawarski major Wilhelm Willmer z oddziałem złożonym z trzech batalionów, około 1500 ludzi, bez karabinów maszynowych i z kilkoma działami.

Przebieg

Noc z 6 na 7 sierpnia

Wieczorem 6 sierpnia, gdy pod Anzac trwał już atak na Lone Pine, do Suvli podpłynęła flotylla niszczycieli i motorowych barek desantowych, zwanych przez żołnierzy „żukami”, z ponad 10 tysiącami żołnierzy 11 Dywizji generała Fredericka Hammersleya na pokładach. Na odcinku B, na południe od przylądka Nibrunesi, wszystko poszło zgodnie z planem. Około 22 cztery bataliony stały już na brzegu, nie tracąc ani jednego żołnierza. Dwie kompanie 6 batalionu Yorkshire Regiment zdobyły na bagnety pagórek Lala Baba, tracąc prawie wszystkich oficerów. Było to pierwsze natarcie oddziału Nowej Armii w tej wojnie.

Gorzej poszło 34 Brygadzie, którą wysadzano w samej zatoce. W ciemności niszczyciele zakotwiczyły prawie tysiąc jardów (około 900 metrów) za daleko na południe. Dwie barki osiadły na rafie i żołnierze brnęli do brzegu w wodzie po szyję, pod ogniem tureckich strzelców wyborowych. Bataliony wylądowały w złych miejscach i długo szukały małego wzgórza Hill 10, którego nikt nie umiał wskazać. Tylko 11 batalion Manchester Regiment, posuwając się brzegiem, wspiął się na grzbiet Kiretch Tepe i do 3 nad ranem zajął pozycję około dwóch mil na wschód od przylądka Suvla. Stopford spędził noc na slupie Jonquil w zatoce. Nie zszedł na ląd i nie wysłał do Hamiltona żadnego meldunku.

7 sierpnia

O świcie do zatoki wpłynęło sześć batalionów 10 Dywizji (irlandzkiej) z Mityleny, a potem dalsze trzy z Mudros. Zamiast zgodnie z pierwotnym zamiarem skierować je razem na lewe skrzydło, wysadzono je w dwóch różnych miejscach i podzielono między dwie dywizje. Mahon został z kilkoma batalionami. Hill 10 zdobyto dopiero po wschodzie słońca, gdy Turcy go opuścili. Dowództwo 11 Dywizji w ciągu kilku godzin wydało trzy wzajemnie sprzeczne rozkazy, a brygadierzy spierali się o to, kto ma atakować. Dopiero wieczorem bataliony irlandzkie i dwa bataliony 33 Brygady, które przeszły przez wyschnięte Słone Jezioro, zdobyły Chocolate Hill i sąsiednie Green Hill. Turecki garnizon wycofał się na W Hills. Na grzbiecie Kiretch Tepe irlandzkie bataliony doszły do linii 11 batalionu Manchester Regiment i stanęły około 800 metrów przed tureckim punktem oporu.

Według brytyjskiej historii oficjalnej IX Korpus stracił w pierwszej dobie około 100 oficerów i 1600 żołnierzy, czyli więcej, niż liczył cały oddział Willmera. Ponad połowa z 22 batalionów, które stały już na brzegu, w ogóle nie weszła do walki. Tego dnia nie wyładowano ani jednego działa, a z prawie tysiąca mułów, które miały zejść na ląd, w Suvli wyładowano tylko 50. Żołnierze, którzy w upale wypili wodę z manierek, cierpieli straszne pragnienie, choć w okolicy było wiele studni.

8 sierpnia

Następny dzień był spokojny. Na północnej części równiny i na grzbiecie Tekke Tepe nie było ani jednego tureckiego żołnierza, bo Willmer skupił około 1100 ludzi na W Hills i ostrodze Anafarta, a na Kiretch Tepe zostały tylko trzy kompanie żandarmerii. Wycofał też wszystkie działa, by nie wpadły w ręce Brytyjczyków. Stopford uznał jednak, że wojska muszą odpocząć, a bez artylerii nie można atakować umocnionych pozycji. Pogratulował dowódcom dywizji sukcesu i zameldował Hamiltonowi, że musi teraz „umocnić zajęte pozycje”. Wysłani przez Hamiltona podpułkownik Cecil Aspinall ze sztabu oraz sekretarz Komitetu Obrony Imperium Maurice Hankey zobaczyli zatokę pełną kąpiących się żołnierzy. Stopford powitał Aspinalla słowami, że żołnierze spisali się wspaniale. Gdy ten zauważył, że nie doszli do wzgórz, generał odpowiedział: „Nie, ale są na brzegu”. Aspinall zatelegrafował do kwatery głównej, że „złote okazje są tracone”.

Hamilton dotarł do Suvli dopiero wieczorem, bo jego niszczyciel miał awarię kotła. Nakazał, by co najmniej jeden batalion stanął na grzbiecie Tekke Tepe jeszcze przed świtem. Dowódca 32 Brygady kazał jednak najpierw wszystkim batalionom zebrać się w osadzie Sulajik. Dwa z nich były już daleko z przodu, jeden na Scimitar Hill, a patrole meldowały, że grzbiet obsadza tylko kilka grup wartowników. Zbiórka trwała pół nocy. Tymczasem Liman von Sanders, rozgniewany zwłoką tureckiego dowódcy XVI Korpusu, który odłożył natarcie do rana, odebrał mu dowództwo i powierzył odcinek pod Anafartą Mustafie Kemalowi, dowódcy 19 Dywizji.

9 i 10 sierpnia

O świcie 9 sierpnia jedna kompania 6 batalionu East Yorkshire Regiment podeszła pod szczyt Tekke Tepe w chwili, gdy z drugiej strony wchodziły na niego tureckie bataliony 12 Dywizji. Według brytyjskiej historii oficjalnej wyścig o grzbiet przegrano o niecałe pół godziny. Turcy zepchnęli 32 Brygadę na równinę z ciężkimi stratami. Dowódca batalionu z garstką ludzi został otoczony i według brytyjskiej historii oficjalnej zakłuty bagnetem już po poddaniu się. Jednocześnie 33 Brygada i bataliony irlandzkie zaatakowały W Hills. Kilka razy zajmowały i traciły Scimitar Hill. Od pocisków zapaliły się zarośla, w których płonęli ranni. Atak kosztował ponad 1700 ludzi i niczego nie dał. Na Kiretch Tepe Irlandczycy, cierpiący z pragnienia, posunęli się tylko trochę. Na pomoc rzucono świeżo wyładowaną 53 Dywizję (walijską). Jej bataliony szły do boju bez map i rozkazów, a 10 sierpnia jej natarcie na Scimitar Hill również się załamało.

11–15 sierpnia

10 sierpnia do Suvli zaczęła przybywać 54 Dywizja (wschodnioangielska). Hamilton chciał nią zdobyć grzbiet Tekke Tepe, ale Stopford odpowiadał, że obie dywizje terytorialne są „wyciśniętymi pomarańczami” i natarcie odkładano z dnia na dzień. 12 sierpnia 163 Brygada tej dywizji ruszyła w dzień przez otwartą równinę. Około 250 żołnierzy i 15 oficerów 5 batalionu Norfolk Regiment, w którego szeregach służyła kompania złożona z pracowników królewskiej posiadłości Sandringham, wdarło się w głąb tureckich pozycji i przepadło bez śladu. 13 sierpnia Hamilton zgodził się, by IX Korpus na razie nie atakował, tylko umacniał linię.

Tymczasem 14 sierpnia Stopford, nie informując kwatery głównej, nakazał Mahonowi zdobyć grzbiet Kiretch Tepe. 15 sierpnia po południu Irlandczycy z 30 Brygady bagnetem zdobyli najwyższy punkt grzbietu, ale na południowym stoku natarcie 31 Brygady i 162 Brygady utknęło pod Kidney Hill. Tego samego dnia nadeszła depesza lorda Kitchenera, że „to wojna młodych ludzi”, i Hamilton odwołał Stopforda. Do czasu przybycia z Francji generała Juliana Bynga dowództwo IX Korpusu objął generał Henry de Lisle, dotąd dowódca 29 Dywizji pod Helles. Mahon odmówił służby pod rozkazami młodszego rangą generała i złożył dowództwo. W nocy z 16 na 17 sierpnia Irlandczycy, po całym dniu walki na bomby ręczne, a w braku bomb na kamienie, wycofali się na pozycje wyjściowe.

Straty

Brytyjska historia oficjalna nie podaje łącznych strat IX Korpusu za cały okres. W pierwszej dobie wyniosły one około 1700 ludzi, 9 sierpnia w samej 33 Brygadzie i dołączonych do niej batalionach ponad 1700, 12 sierpnia w 163 Brygadzie co najmniej kilkaset, a w walkach o Kiretch Tepe 15–16 sierpnia blisko 2000 zabitych, rannych i zaginionych. Na wszystkich trzech odcinkach sierpniowej ofensywy, pod Helles, Anzac i Suvlą, Hamilton stracił w ciągu pierwszych czterech dni ponad 25 tysięcy ludzi. Według tureckiej historii oficjalnej, na którą powołuje się historia brytyjska, 7 i 12 Dywizja straciły między 9 a 13 sierpnia około 3500 ludzi, a w walkach na Kiretch Tepe 15–16 sierpnia Turcy stracili blisko 1700 żołnierzy.

Znaczenie

Lądowanie w zatoce Suvla jest uważane za jedną z najbardziej zmarnowanych okazji pierwszej wojny światowej. Brytyjska historia oficjalna wylicza wiele przyczyn: nadmierną tajemnicę, przez którą nawet dowódcy brygad nie znali planu, nieudane wyładowanie 34 Brygady, brak wody i dział, niedoświadczenie młodych żołnierzy. Za najważniejszą uznaje jednak brak zdecydowanego dowodzenia, zarówno na brzegu, jak i w sztabie korpusu i w kwaterze głównej Hamiltona. Tureckie i niemieckie relacje są zgodne, że 8 sierpnia był dla obrońców dniem kryzysu. Liman von Sanders pisał po wojnie, że przy tak wielkiej przewadze liczebnej Brytyjczycy mogli odnieść pełny sukces.

Utrata wzgórz wokół Suvli przesądziła o losie całej sierpniowej ofensywy. Natarcie z zatoki Anzac na grzbiet Sari Bair nie dostało wsparcia, na które liczono, a 10 sierpnia Turcy odbili szczyt Chunuk Bair. Zatoka Suvla stała się trzecim przyczółkiem aliantów na półwyspie, a Turcy z wyższych wzgórz widzieli każdy jego zakątek. Ostatnią próbę zdobycia tych wzgórz IX Korpus podjął 21 sierpnia. Odwołanie Stopforda nie uratowało Hamiltona, którego dwa miesiące później także pozbawiono dowództwa.